२५ कार्तिक, कञ्चन
नेपाली समाजमा मनाइने प्रत्येक चाडपर्वको आफ्नै मौलिक महत्त्व, सांस्कृतिक पहिचान र जीवनोपयोगी सन्देश रहेको छ। धार्मिक आस्था र परम्परासँगै प्रकृति, कृषि, ऋतुचक्र, स्वास्थ्य तथा सामाजिक सद्भावसँग जोडिएका हाम्रा चाडपर्वले जीवनलाई सकारात्मक दिशातर्फ प्रेरित गर्दै आएका छन्।
तिहार अर्थात् दीपावली पनि यस्तै बहुआयामिक महत्त्व बोकेको पर्व हो। यसलाई घरआँगनमा दीप प्रज्वलन गर्ने, धनसम्पत्तिको कामना गर्ने र रमाइलो गर्ने पर्वका रूपमा मात्र नभई नयाँ अन्नको आगमन, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, पशुपक्षीप्रतिको सम्मान र आरोग्यपूर्ण जीवनको सङ्कल्प गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
प्रकृति र प्राणीप्रतिको सम्मान
शरद ऋतुमा मनाइने तिहार नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड हो। पाँच दिनसम्म यमपञ्चकका रूपमा मनाइने यस पर्वमा काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मीपूजा, गाई तिहार, गोवर्धन पूजा अर्थात् गोरु तिहार र भाइटीकाका आ–आफ्नै सांस्कृतिक तथा दार्शनिक महत्त्व छन्।
कागलाई शुभसूचक सन्देशवाहकका रूपमा लिने नेपाली परम्परामा घरआँगनमा काग आएर कराउँदा शुभ समाचार आउने विश्वास गरिन्छ। कुकुरलाई भैरवको वाहनका रूपमा मात्र नभई मानिसको इमानदार साथी, सुरक्षाकर्मी र विश्वासिलो सहयात्रीका रूपमा सम्मान गर्ने चलन छ।
त्यस्तै, गाई र गोरुको महत्त्व नेपाली कृषि तथा ग्रामीण जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। गाईबाट प्राप्त दूध, दही, घिउलगायतका वस्तु पोषण तथा परम्परागत जीवनपद्धतिमा उपयोग हुँदै आएका छन् भने गोरु खेत जोत्न र अन्न उत्पादन गर्न किसानको महत्त्वपूर्ण सहयात्रीका रूपमा रहँदै आएको छ।
यसरी काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड नभई प्रकृति तथा प्राणीप्रतिको सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास पनि हो। यसले मानिसको अस्तित्व प्रकृति र अन्य प्राणीहरूसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको सन्देश दिन्छ।
आयुर्वेद र ऋतुचर्याको महत्त्व
वर्षा ऋतु समाप्त भई शरद ऋतु चलिरहेको र हेमन्त ऋतुको आगमन हुँदै गरेको समय आयुर्वेदका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन आयुर्वेदका देवता मानिने भगवान् धन्वन्तरिको जन्मोत्सव मनाइन्छ। यस दिनलाई धन्वन्तरि जयन्ती तथा राष्ट्रिय आरोग्यता दिवसका रूपमा पनि मनाउने गरिन्छ।
धन्वन्तरिलाई आयुर्वेदीय चिकित्सा परम्पराका प्रवर्तकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। यस अवसरले स्वस्थ जीवनशैली, रोगबाट बच्ने उपाय र आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिको महत्त्वबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
ऋतु परिवर्तनसँगै शरीरको पाचनशक्ति, आहारविहार र स्वास्थ्य अवस्थामासमेत परिवर्तन आउने भएकाले मौसमअनुसार खानपान तथा जीवनशैली अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। आयुर्वेदले भोजनलाई शरीरको पोषण, बल र स्वास्थ्यको आधारका रूपमा लिएको छ।
हाम्रो संस्कृतिमा अन्नलाई ब्रह्म मानिन्छ। किसानको परिश्रम, माटोको उर्वराशक्ति, वर्षाको पानी, सूर्यको प्रकाश र अनुकूल ऋतुचक्रको परिणामस्वरूप प्राप्त हुने नयाँ अन्न प्रकृतिको अमूल्य उपहार हो। त्यसैले तिहारले अन्नदाता किसान, प्रकृति र अन्नप्रतिको सम्मान तथा कृतज्ञताको भावसमेत अभिव्यक्त गर्दछ।
म्हः पूजा : आत्मसम्मान र आत्मचेतनाको पर्व
तिहारकै समयमा नेवार समुदायले मनाउने मौलिक सांस्कृतिक पर्व म्हः पूजाको पनि विशेष दार्शनिक महत्त्व छ। नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष अर्थात् कछलाथ्व प्रतिपदाका दिन मनाइने यस पर्वमा आफ्नै शरीर तथा आत्माको पूजा गर्ने परम्परा छ।
यस दिन परिवारका सदस्यहरूका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डप बनाएर विभिन्न रङ, फूल, फलफूल, बत्ती तथा पूजासामग्रीले सजाइन्छ। आफ्नो शरीर र अस्तित्वलाई सम्मान गर्दै पूजा गर्ने यस परम्पराले आत्मचेतना र आत्मसम्मानको सन्देश दिन्छ।
पूर्वीय दर्शनको प्रसिद्ध महावाक्य ‘अहं ब्रह्मास्मि’ अर्थात् ‘म ब्रह्म हुँ’ भन्ने भावसँग पनि म्हः पूजाको दार्शनिक पक्षलाई जोडेर बुझ्न सकिन्छ। मानिसले आफ्नो अस्तित्वभित्र रहेको चेतना र जीवनको महत्त्व पहिचान गर्नुपर्छ भन्ने यसको मूल सन्देश हो।
हामी अरूको सम्मान गर्छौँ, देवीदेवताको पूजा गर्छौँ र परिवारका सदस्यको सुख, समृद्धि तथा दीर्घायुको कामना गर्छौँ। तर आफ्नै शरीर, स्वास्थ्य र अस्तित्वप्रति कति सचेत छौँ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। म्हः पूजाले आफ्नै शरीरको संरक्षण, स्वास्थ्यप्रतिको सजगता र सकारात्मक जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ।
भाइटीका : प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको प्रतीक
तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको अनुपम प्रतीक हो। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाई माला पहिर्याएर सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति प्रेम र सम्मान व्यक्त गर्दै उपहार तथा दक्षिणा प्रदान गर्ने परम्परा छ।
दाजुभाइको जीवन दुबोजस्तै सधैँ हरियो रहोस् भन्ने कामनासहित मनाइने यस पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउँछ। यसले रगतको नातालाई मात्र नभई आपसी सद्भाव, माया, सम्मान र जिम्मेवारीको भावनालाई समेत बलियो बनाउने काम गर्छ।
देउसी–भैलोले बढाउँछ सामाजिक सद्भाव
तिहारको अर्को प्रमुख आकर्षण देउसी–भैलो हो। गीत, सङ्गीत र नाचगानसहित घरआँगन तथा समुदायमा खेलिने देउसी–भैलोले गाउँघर र सहरका गल्लीहरूलाई उल्लासमय बनाउँछ। यसले आपसी भेटघाट, आत्मीयता, सहकार्य र सामाजिक सद्भाव अभिवृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
देउसी–भैलोबाट सङ्कलित रकम सामाजिक कार्यमा उपयोग गर्ने अभ्यास पनि पछिल्लो समय बढ्दै गएको छ। विभिन्न समूह तथा संस्थाले यसबाट प्राप्त रकम विद्यालयलाई सहयोग गर्न, असहाय तथा विपन्न व्यक्तिलाई राहत दिन र सामुदायिक विकासका काममा खर्च गर्ने गरेका छन्। कतिपय समूहले सामूहिक वनभोज तथा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम आयोजना गरेर आपसी सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने गरेका छन्।
यसरी देउसी–भैलो मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई सामाजिक एकता, सहयोग र सामुदायिक उत्तरदायित्व अभिव्यक्त गर्ने माध्यमसमेत बनेको छ।
मनोरञ्जनका नाममा विकृति बढ्न नदिऔँ
तिहारका अवसरमा मनोरञ्जनका नाममा जुवातास खेल्ने प्रवृत्ति पनि समाजमा देखिन्छ। साथीभाइ तथा परिवारका सदस्यबीच सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा सुरु हुने यस्तो गतिविधि कतिपय अवस्थामा आर्थिक तथा पारिवारिक समस्याको कारण बन्ने गरेको छ।
हारजितको मोहमा परेर क्षमताभन्दा बढी रकम दाउमा लगाउने, ऋण लिएर जुवातास खेल्ने र आर्थिक हैसियत बिर्सने प्रवृत्तिले कतिपय परिवारमा गम्भीर समस्या निम्त्याउने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा घरजग्गा तथा जीवनभरको कमाइ गुमाउनुका साथै पारिवारिक सम्बन्धसमेत बिग्रिने गरेका घटना सुनिन्छन्।
चाडपर्वको उद्देश्य खुसी बाँड्नु, आत्मीयता बढाउनु र परिवारसँग रमाइलो समय बिताउनु हो। क्षणिक मनोरञ्जनका लागि जीवनभरको कमाइ जोखिममा राख्नु होइन। त्यसैले चाडपर्व मनाउँदा आफ्नो आर्थिक अवस्था र पारिवारिक जिम्मेवारीलाई ध्यानमा राख्दै अनावश्यक खर्च, देखासिकी र हानिकारक गतिविधिबाट टाढा रहनु आवश्यक छ।
उत्सव मनाऔँ, तर आफ्नो क्षमताभित्र रहेर। रमाइलो गरौँ, तर परिवारको सुख, शान्ति र भविष्यलाई जोखिममा नराखौँ। चाडपर्वको वास्तविक समृद्धि महँगा उपहार, ठूलो भोज वा जुवातासमा जितेको धनमा होइन, परिवार र साथीभाइसँग बिताएका सुखद क्षण, आपसी प्रेम, सन्तोष र मनको शान्तिमा निहित हुन्छ।
दीपावलीको वास्तविक सन्देश
अन्ततः तिहार केवल दीप प्रज्वलन र उत्सव मनाउने पर्व होइन। यो प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, पशुपक्षीप्रतिको सम्मान, स्वास्थ्यप्रतिको सचेतना, आत्मसम्मान, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको समग्र उत्सव हो।
घरमा सयौँ दीप प्रज्वलन गर्दैमा मात्र जीवन उज्यालो हुँदैन। जब विचारमा सद्भाव, व्यवहारमा विनम्रता, भोजनमा शुद्धता, जीवनशैलीमा अनुशासन र हृदयमा सेवाभाव जागृत हुन्छ, तब मात्र दीपावलीको वास्तविक अर्थ सार्थक हुन्छ।
तिहारले हरेक व्यक्तिको जीवनमा सुख, शान्ति, आरोग्यता, समृद्धि र आपसी सद्भावको उज्यालो फैलाउन सकोस्।
— डा. दिपेन देवकोटा, शुद्धिग्राम नेपाल
प्रकाशित मिति: बुधबार, कात्तिक २५, २०८३ ०७:४४
-1794364552.png)
-1794362371.jpg)
-1794150589.jpg)
