डा. केदार कार्की
आजको आधुनिक समाजमा, मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको लत, लागूपदार्थको लत र बढ्दो अपराधले एकअर्कालाई निरन्तर बढावा दिइरहेका छन्। यसले एउटा खतरनाक चक्र सिर्जना गरेको छ जुन विशेष गरी युवा पुस्तालाई द्रुत गतिमा घेरिरहेको छ।अत्यधिक स्क्रिन टाइम र सामाजिक सञ्जालको भर्चुअल संसारले युवाहरूमा एक्लोपन, डिप्रेसन र चिडचिडापन सिर्जना गर्दछ। मानसिक तनाव, तुलनात्मक सोच र सामाजिक सञ्जालबाट उत्पन्न नकारात्मक सम्बन्धले युवाहरूलाई लत र लागूपदार्थको सहारा लिन बाध्य बनाउँछ। यसबाहेक, अवैध लागूपदार्थको आपूर्ति र टोकन लेनदेनको लागि डिजिटल प्लेटफर्महरू पनि प्रयोग गर्न सजिलो भएको छ। जब उनीहरूको लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसाको अभाव हुन्छ, युवाहरू चोरी, लुटपाट, डकैती र संगठित अपराधतिर लाग्छन्। यसबाहेक, स्क्रिन लतका कारण बढ्दो हिंसाले ब्ल्याकमेलिङ र साइबर अपराध जस्ता अपराधहरू निम्त्याउँछ।
जब आफ्नो लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसाको अभाव हुन्छ, युवाहरू चोरी, लुटपाट, डकैती र संगठित अपराधतिर लाग्छन्। यसबाहेक, स्क्रिन लतसँग सम्बन्धित बढ्दो हिंसाले ब्ल्याकमेलिङ र साइबर अपराध जस्ता अपराधहरू निम्त्याउँछ।
आजको समाजमा, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको लत, लागूपदार्थ र अपराध एकअर्कासँग गाँसिएका छन्, जहाँ डिजिटल लतले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ र लागूपदार्थको लत र अपराधतर्फ डोपामाइन पुर्यातउँछ। फोनको निरन्तर प्रयोगले मस्तिष्कमा डोपामाइन (आनन्द दिने रसायन) बढाउँछ। जब यो डिजिटल आनन्द कम हुन्छ, व्यक्तिहरू एक्लो, निराश र बेचैन महसुस गर्छन्। एक्लोपन र तनाव हटाउन, युवाहरू खराब संगत वा सामाजिक सञ्जाल मार्फत लागूपदार्थतर्फ आकर्षित हुन्छन्। लागूपदार्थको लत उनीहरूको तनाव कम गर्ने झूटा माध्यम बन्छ। लागूपदार्थको लत पूरा गर्न पैसा चाहिन्छ। लागूपदार्थको प्रभावमा वा पैसाको लागि, युवाहरू चोरी, आक्रमण, अवैध ओसारपसार र साइबर अपराध जस्ता गम्भीर अपराधहरूमा संलग्न हुन्छन्।
मधेस क्षेत्रमा अपराध, लागूऔषधको ओसारपसार/प्रयोग, र सामाजिक सञ्जाल तथा मोबाइलको लत एक-अर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। यसले युवा पिढी, पारिवारिक संरचना र समग्र सामाजिक सुरक्षामा गम्भीर असर पारिरहेको छ।
१. तीन तत्त्वको त्रिकोण (अन्तरजोडित त्रिकोण)
खुल्ला सीमा र लागूऔषध: खुल्ला सीमानाका कारण सीमावर्ती क्षेत्रमा प्रतिबन्धित लागूऔषध तथा नशाजन्य औषधि सहजै भित्रिन्छ। बेरोजगारी र भविष्यप्रतिको निराशाले गर्दा युवाहरू यसको चक्रव्यूहमा चाँडै फस्छन्।
डिजिटल माध्यम र सञ्जाल (मोबाइल लत): मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले युवाहरूमा वास्तविक जीवनबाट अलग्गिने प्रवृत्ति बढाएको छ। यसले लागूऔषध खरिद-बिक्री, अवैध सम्पर्क, र साइबर अपराध (जस्तै: ब्ल्याकमेलिङ, ठगी, र घृणास्पद अभिव्यक्ति) लाई सहज बनाइदिएको छ।
अपराध वृद्धि: लागूऔषधको लत पूरा गर्न पैसाको आवश्यकता पर्दा चोरी, लुटपाट, अपहरण, र संगठित गिरोहमा संलग्नता जस्ता अपराधहरू तीव्र रूपमा बढ्छन्।
रोकथाम र समाधानका लागि प्रभावकारी उपायहरू
डिजिटल डिटक्स: दैनिक स्क्रिन समय सीमा सेट गर्नुहोस्। खाना खाने समयमा र सुत्नुभन्दा एक घण्टा अघि मोबाइल फोन प्रयोग गर्न पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
पारिवारिक सञ्चार: अभिभावकहरूले बच्चाहरूसँग खुलेर कुरा गर्नुपर्छ र उनीहरूको मानसिक अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ ताकि उनीहरू एक्लो महसुस नगरून्।
परामर्श र पुनर्स्थापना: लागूपदार्थको लत वा गम्भीर मोबाइल लतबाट पीडित व्यक्तिहरूले मनोचिकित्सक वा लतमुक्ति केन्द्रबाट समयमै सहायता लिनुपर्छ।
सकारात्मक गतिविधिहरू: ध्यान, योग, खेलकुद र पुस्तकहरू पढ्ने जस्ता शारीरिक र रचनात्मक गतिविधिहरूलाई आफ्नो दैनिक दिनचर्यामा समावेश गर्नुहोस्।
प्रशासनिक र साइबर निगरानी: प्रहरी र साइबर ब्यूरोले सामाजिक सञ्जाल र लागूपदार्थको तस्करीमा सक्रिय अवैध नेटवर्कहरूमा कडा निगरानी कायम राख्नुपर्छ।
२. समाधानको बाटो (अगाडिको बाटो)
तुरुन्त र अल्पकालीन कदम
कडा सीमा सुरक्षा र निगरानी: सीमानाकामा लागूऔषध ओसारपसार रोक्न प्रविधि (डिजिटल स्क्यानर, सुराख टोली) र प्रहरी गस्ती बढाउने।
साइबर निगरानी: सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने गैरकानूनी गतिविधिहरू र अनलाइन संगठित अपराध रोक्न नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोलाई स्थानीय स्तरसम्म सक्रिय बनाउने।
सामुदायिक र सामाजिक पहल
पुनर्स्थापना केन्द्र (पुनर्वास)को स्थापना: लागूऔषधको लतमा परेकाहरूलाई अपराधीका रूपमा नहेरी बिरामीका रूपमा उपचार र मानसिक परामर्श (परामर्श)दिने सुविधायुक्त केन्द्रहरू स्थापना गर्ने।
डिजिटल साक्षरता अभियान: विद्यालय र समुदाय स्तरमा मोबाइल/सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक प्रयोग र यसका खतराहरूबारे सचेतना फैलाउने।
दीर्घकालीन तथा नीतिगत सुधार
रोजगारी र युवा सशक्तिकरण: युवाहरूलाई कुलत र अपराधबाट टाढा राख्न प्राविधिक शिक्षा, खेलकुद तथा स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने।
अभिभावक र समुदायको भूमिका: परिवारमा बालबालिकाको मोबाइल प्रयोग र संगतमा ध्यान दिने वातावरण बनाउने र समुदायस्तरमा 'टोल सुधार तथा अपराध नियन्त्रण समिति' सक्रिय गराउने।
