डा. केदार कार्की
विजयादशमी केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, नेपाली समाज र राष्ट्रको सांस्कृतिक चेतना, बहादुरी र नयाँ संकल्पको भव्य उत्सव हो। यो केवल एक पर्व मात्र होइन, राष्ट्रिय चेतना, सांस्कृतिक एकता र खराबीमाथि असलको विजयको प्रतीक हो।
हाम्रो संस्कृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यो हो कि यसले जीवनका उत्सवहरूलाई केवल आनन्द र खुशीमा सीमित गर्दैन, बरु तिनीहरूलाई आत्म-चिन्तन, आध्यात्मिक अभ्यास, मूल्यमान्यता र जीवन परिवर्तनको माध्यम बनाउँछ। यहाँका प्रत्येक चाडपर्वहरूले आफैंमा केही शाश्वत सन्देश बोकेका छन्। दशैं, वा विजयादशमी, एउटा यस्तो प्रेरणादायी पर्व हो जसले हाम्रो संस्कृति, आध्यात्मिक परम्परा र जीवन दर्शनको गहिरो जरासँग जोडिएर मानवतालाई सत्य, साहस, सद्गुण र आत्म-विजयको बाटो देखाउँछ। यो पर्व हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनमा साँचो विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा होइन, तर हामी भित्रका कमजोरीहरू, विकारहरू र नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई जित्नुमा निहित छ। असत्यमाथि सत्य, अन्धकारमाथि प्रकाश, निराशामाथि आशा र अधर्ममाथि धार्मिकताको विजयको यो उत्सवले शताब्दीयौंदेखि नेपाली जनतामा नयाँ ऊर्जा, नयाँ विश्वास र नयाँ संकल्प जगाउँदै आएको छ।
नेपालमा हुने हरेक पर्व धार्मिक आस्थाको अवसर मात्र होइन, समाजलाई नैतिक मूल्यमान्यता, सांस्कृतिक सम्पदा र सामूहिक चेतनासँग जोड्ने माध्यमको रूपमा पनि काम गर्दछ। विजयादशमी एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो जसले धर्मको सम्मान, संस्कृतिको निरन्तरता र राष्ट्रिय चेतना जागृत गर्ने सन्देश दिन्छ। रावणको पुत्ला दहन गर्नु बाह्य दुष्टताको अन्त्य मात्र होइन, तर व्यक्ति भित्र लुकेका वासना, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार र आलस्य जस्ता प्रवृत्तिहरूलाई त्याग्ने सन्देश पनि दिन्छ।
विजयादशमीको पर्व सांस्कृतिक एकताको प्रतीक ।
विजयादशमीलाई सांस्कृतिक एकताको प्रतीक मानिन्छ किनकि यो भारतभरि उत्तरदेखि दक्षिण र पूर्वदेखि पश्चिमसम्म विभिन्न रूपहरूमा मनाइन्छ। अधर्ममाथि धर्मको विजयको दशहराको सन्देश सम्पूर्ण राष्ट्रको आध्यात्मिक एकताको प्रतिबिम्ब हो। यसबाहेक, यो पर्व अहंकार र अधर्मको प्रतीक रावणमाथि भगवान रामको विजयको प्रतीक हो, जसले अन्ततः सत्यको विजय हुन्छ भनेर सिकाउँछ।
विजयादशमी धर्म र अधर्म बीचको संघर्षको प्रतीक ।
हाम्रो संस्कृति दर्शनमा, धर्म पूजा अभ्यास वा धार्मिक अनुष्ठानहरूमा सीमित छैन। धर्मले कर्तव्य, न्याय, सत्य, गरिमा र जनकल्याणको व्यापक अर्थ समेट्छ। दशहराको मूल सन्देश धर्मको यस व्यापक बुझाइमा निहित छ। रामायण परम्परा अनुसार, भगवान रामले रावणलाई मारेर अन्याय र अहंकारलाई जिते। त्यस्तै, महिषासुरमाथि देवी दुर्गाको विजयले शक्ति, साहस र न्यायको स्थापनाको प्रतीक हो। यो परम्पराले हामीलाई अन्याय विरुद्ध लड्न र कमजोर र उत्पीडितहरूको रक्षा गर्न प्रेरित गर्दछ। यस अर्थमा, दशहरा केवल धर्मको विजयको उत्सव मात्र होइन, मानव मर्यादा र न्यायपूर्ण व्यवस्थाको स्थापनाको पनि दिन हो।
विजयादशमी शक्ति र शस्त्र पूजाको दिन ।
आश्विन महिनाको शुक्ल पक्षको दशमी दिन मनाइने यो पर्व देवी दुर्गाको शक्तिको पूजा र शस्त्र पूजा (आयुध पूजा) को लागि एक पवित्र अवसर हो।
विजयादशमी हाम्रो संस्कृतिको जीवन्त उत्सव ।
विजयादशमी हाम्रो संस्कृतिको समृद्धि, विविधता र जीवन्तताको प्रतीक हो। नेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूले यो पर्वलाई विभिन्न परम्परा र उत्सवका साथ मनाउँछन्। तराई र मधेसमा रामलीला र रावण दहन प्रमुख विशेषताहरू हुन्। धेरै क्षेत्रहरूमा, दुर्गा पूजाको समापनलाई चिन्हित गर्दै विजयादशमीको विशेष महत्त्व छ। काठमाडौँमा विजयादशमी यसको भव्य सांस्कृतिक परम्पराका लागि प्रसिद्ध छ, जबकि धेरै ठाउँमा हतियार पूजा र शस्त्र पूजाको परम्परा पनि प्रचलित छ। दशहरा हाम्रो लोक कला, संगीत, नाटक, शिल्प र सामुदायिक परम्परालाई पनि जीवन्त राख्छ। रामलीलाको मञ्चनले नयाँ पुस्तालाई हाम्रा महाकाव्यहरू, आदर्श पात्रहरू र नैतिक शिक्षाहरूसँग परिचित हुने अवसर प्रदान गर्दछ। यसरी, यो पर्व विगतको सम्पदालाई वर्तमानसँग जोड्ने र भावी पुस्ताहरूमा हस्तान्तरण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमको रूपमा काम गर्दछ।
विजयादशमीले आन्तरिक दुष्टतालाई जलाउँछ:
रावणको पुत्ला दहनले बाह्य दुष्टतालाई मात्र समाप्त गर्दैन, तर व्यक्ति भित्र लुकेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार र आलस्य जस्ता प्रवृत्तिहरूलाई त्याग्न पनि सन्देश दिन्छ।
विजयादशमी राष्ट्रिय चेतना जगाउने माध्यम:
राष्ट्रिय चेतना भनेको राष्ट्रप्रति भावनात्मक लगाव मात्र होइन। यसमा देशको सांस्कृतिक सम्पदाको सम्मान, संविधानका मूल्यमान्यताहरूप्रति वफादारी, नागरिक कर्तव्यहरूको पूर्ति र समाजप्रति जिम्मेवारीको भावना पनि समावेश छ। दशहराले यी मूल्यमान्यताहरूलाई सुदृढ पार्न प्रेरित गर्छ। देशको राष्ट्रिय एकता यसको विविध भाषाहरू, धर्महरू, परम्पराहरू र जीवन शैलीहरू बीचको पारस्परिक सम्मानमा आधारित छ। विजयादशमीले यस सांस्कृतिक विविधता भित्र अवस्थित साझा नैतिक मूल्यहरूलाई रेखांकित गर्दछ। सत्य, न्याय, साहस, करुणा र जन कल्याण जस्ता आदर्शहरू कुनै एक समुदायमा सीमित छैनन् तर सम्पूर्ण मानवताका लागि सान्दर्भिक छन्।
राष्ट्रिय चेतनाको वास्तविक अर्थ भनेको नागरिकहरूले आफ्नो अधिकार र कर्तव्यहरू पनि बुझ्नु हो। राष्ट्रप्रतिको निष्ठा नारा र उत्सवहरूमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन, बरु इमानदारी, अनुशासन, सामाजिक सहयोग र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण जस्ता व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। यदि हामीले विजयादशमीको अवसरमा हाम्रो जीवनमा यी संकल्पहरू अपनायौं भने, यो पर्व राष्ट्रिय चरित्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
विजयादशमी सामाजिक र सांस्कृतिक एकताको प्रतीक:
देशभर रामलीलाको मञ्चन र दुर्गा विसर्जनसँगै, यो पर्व विविधतामा एकता र सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँछ।
आध्यात्मिक राष्ट्रवाद र विजयादशमी:
हाम्रो परम्परामा, राष्ट्रलाई केवल भौगोलिक सीमाहरूले मात्र परिभाषित गरिएको छैन; यो भूमि, मानिसहरू, संस्कृति, इतिहास र साझा मूल्यमान्यताहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। आध्यात्मिक राष्ट्रवादको दृष्टिकोणबाट, देशभक्ति राजनीतिक वा भौतिक उपलब्धिहरूमा मात्र आधारित छैन, तर नैतिकता, आत्म-अनुशासन, सेवा र व्यापक मानव कल्याणमा पनि आधारित छ।
विजयादशमी कृषि र नयाँ सुरुवातको पर्व:
भारतमा, यो पर्व खरीफ बाली र कृषि समृद्धिको आगमनको प्रतीक पनि हो। ऐतिहासिक रूपमा, राजा, सम्राट र योद्धाहरूले यस दिन आफ्नो नयाँ अभियान सुरु गर्थे।
विजयादशमी आज पनि सान्दर्भिक छ:
रावण दहनको परम्परा तब मात्र अर्थपूर्ण हुनेछ जब हामी हाम्रो भित्री अहंकार, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिहरूलाई पहिचान गर्न प्रयास गर्छौं। पुतला जलाएर मात्र सामाजिक कुकर्महरू हटाउन सकिँदैन। यस उद्देश्यका लागि शिक्षा, नैतिक जागरूकता, सामाजिक सहभागिता र कानूनको सम्मान आवश्यक छ।
अन्त्यमा, दशहरा धर्म, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनाको एक भव्य पर्व हो, जसले भारतीय जीवन दर्शनका धेरै महत्त्वपूर्ण आदर्शहरूलाई एकताबद्ध गर्दछ। यसले धर्म मार्फत कर्तव्य र न्यायको भावना जगाउँछ, संस्कृति मार्फत हाम्रो ऐतिहासिक र सामूहिक स्मृतिलाई संरक्षण गर्दछ, र राष्ट्रिय चेतना मार्फत राष्ट्र निर्माणको लागि जिम्मेवारी जगाउँछ।
विजयादशमीको वास्तविक विजय तब हुनेछ जब हाम्रो आचरणमा सत्य, हाम्रो व्यवहारमा संस्कृति, हाम्रो कर्तव्यमा धर्म र हाम्रो सार्वजनिक सेवाको कार्यमा देशभक्ति प्रतिबिम्बित हुन्छ। आवश्यकता यो छ कि हामीले यो पर्वलाई परम्परालाई कायम राख्ने अवसर मात्र नभई सामाजिक परिवर्तनको लागि आत्मनिरीक्षण र संकल्पको दिन पनि मान्नुपर्दछ। जब व्यक्तिहरूले आफू भित्रका खराबीहरूलाई जित्छन् तब मात्र समाज सशक्त हुनेछ र राष्ट्रको प्रगतिले दिगो जग पाउनेछ। यो दशहराको आत्मा हो: सांस्कृतिक मर्यादा र राष्ट्रिय प्रासंगिकता।
अन्ततः, विजयादशमी बाह्य विजयको सट्टा आन्तरिक जागरणको पर्व हो। यसले हामीलाई आफू भित्रको ज्योति प्रज्वलित गर्न, निराशाको बीचमा आशा खोज्न, प्रतिकूलताको सामना गर्न साहस कायम राख्न र जीवनलाई नयाँ दिशा दिन सिकाउँछ। यो विजयादशमीमा, हामी रावणको पुत्ला जलाउनमा मात्र सीमित नहोऔं, बरु आफू भित्रको अहंकार, स्वार्थ, झूट र कमजोरीहरूलाई उन्मूलन गर्ने संकल्प गरौं। सत्यलाई हाम्रो जग, बुद्धिलाई हाम्रो मार्गदर्शक, करुणालाई हाम्रो प्रकृति र कार्यलाई हाम्रो अभ्यास बनाऔं। यो हाम्रो संस्कृतिको आध्यात्मिक सम्पदाको सम्मान हो, यो पर्वको महत्त्व हो, र यो त्यो विजय हो जसले व्यक्तिगत जीवनलाई उज्यालो बनाउन सक्छ र परिवार, समाज र राष्ट्रमा नयाँ चेतना जगाउन सक्छ। किनकि साँचो दशहरा त्यो हो जब रावणलाई युद्धभूमिमा मात्र होइन हृदयमा पनि जलाइन्छ; विजयको उत्सव आतिशबाजीमा मात्र होइन तर आचरणमा पनि देखिन्छ; र प्रकाश बत्तीहरूमा मात्र होइन हाम्रो विचार, मूल्यमान्यता र कार्यहरूमा पनि प्रकट हुन्छ।
