डॉ केदार कार्की
छठ पर्व नेपाल र भारतको विशेष गरी तराई तथा मधेस क्षेत्रमा मनाइने एक अत्यन्तै पवित्र, श्रद्धा र निष्ठाको महापर्व हो। यो पर्वले प्रकृति, समानता र शुद्धताको अद्वि तीय सन्देश दिन्छ। आजको आधुनिक युगमा पनि यसको सान्दर्भिकता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। छठ पर्व नेपाल र भारतका उत्तरीय क्षेत्रमा हिन्दूहरूले मनाउने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्वमा षष्ठी भगवतीको पूजा अर्चना गरी पुत्र, पति र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने गरिन्छ।
नेपालको विशेष रूपले तराई (मधेश) क्षेत्रमा श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक यो पर्व मनाइन्छ । यस पर्वको अवसरमा पञ्चमीका दिनदेखि व्रत बस्ने महिला तथा पुरुषले निष्ठापूर्वक पवित्र जलाशयमा स्नान गरी बेलुकीपख दूध, चामल र सख्खरको खीर पकाई प्रसादको रूपमा आफूले खाने र व्रत नबस्ने परिवारका सदस्यलाई पनि ख्वाउने चलन छ । परम्परा अनुसार छठका दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर पूजासहित अर्घ दिएपछि रातभर नदी तथा तलाउ किनारमा बसी भजनकीर्तन गर्दै भोलिपल्ट सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ दिई पूजा विसर्जन गरिन्छ ।यश पर्वमा मुस्लिम समुदायका व्यत्तिले पनि सहभागी हुन्छ र यो पर्व बिधिबत मनाउछ। पवित्र मनले छठ पर्व मनाउँदा पारिवारिक कल्याण, सन्तानसुख तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ ।
सूर्य उपासनासँग सम्बन्धित छठ पर्व प्रत्येक वर्ष कात्तिक शुक्ल पञ्चमी र षष्ठीका दिन मनाइने गरिन्छ । व्रत बस्नेहरू स्नान गरेर उपवास बसी आत्मशुद्धि गर्छन्, जसलाई खर्ना भनिन्छ । षष्ठीका दिन नदी र पोखरीको घाटमा व्रतालुहरूले स्नान गरी बेलुकाको समयमा जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई फलफूल, ठेकुवा र कसार अर्घ दिन्छन्। व्रतालु भक्तजनहरू राती धेरैजसो नदी किनारमा बास बस्छन् भने केही घर फर्किन्छन् । तर शुद्धाशुद्धिको धेरै विचार गर्नुपर्ने भएकाले कहीं कतै अशुद्ध नहोस् भन्नेमा उनीहरू सजग हुन्छन्। शुद्ध भावनाले यो व्रत गर्नाले तुरुन्त फल पनि पाइने धर्मावलम्बीहरूको विश्वास छ । त्यसकारण मनले मात्र शुद्ध नभएर सबैथोक चोखो हुनुपर्ने हुनाले व्रतालुहरूले मात्र नभई सम्पूर्ण परिवारले नै यसलाई कडाइका साथ पालना गर्छ ।
छठ पर्वको ऐतिहासिक मान्यता, धार्मिक विश्वास र आजको सन्दर्भमा यसको महत्त्वलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:
ऐतिहासिक मान्यता र पौराणिक पृष्ठभूमि
छठ पर्वको सुरुवातका सम्बन्धमा विभिन्न ऐतिहासिक तथा पौराणिक कथाहरू प्रचलित छन्:
• महाभारत काल: महाभारतको कथाअनुसार द्रौपदीसहित पाण्डवहरू अज्ञातवासमा रहँदा आफ्नो गुमेको राज्य फिर्ता पाउन र सफलताका लागि धौम्य ऋषिले सूर्यको आराधना गर्न सुझाव दिएका थिए। द्रौपदीले निष्ठापूर्वक छठ व्रत बसेपछि पाण्डवहरूले आफ्नो राज्य फिर्ता पाएको मानिन्छ। अर्को मान्यता अनुसार, सूर्यपुत्र कर्णले पहिलो पटक सूर्यको पूजा गरी यो पर्वको सुरुवात गरेका थिए।
• रामायण काल: भगवान श्रीराम लंका विजय गरेर अयोध्या फर्केपछि, कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन माता सीतासहित उनले मूढगल ऋषिको आश्रममा गई सूर्यदेवको पूजा र व्रत बसेको कथा पनि इतिहासमा उल्लेख छ।
• सत्ययुग: राजा प्रियव्रतको सन्तान नहुँदा उनले पुत्रेष्टि यज्ञ गरे। तर जन्मिएको बच्चा मृत थियो। राजा शोकमा डुबेका बेला ब्रह्माकी मानसपुत्री 'देवसेना' (षष्ठी देवी) प्रकट भइन् र भनिन्—"म प्रकृतिको छैटौँ अंश हुँ, मेरो पूजा गर्नाले सन्तान प्राप्ति हुन्छ।" राजाले माता षष्ठीको पूजा गरेपछि मृत बालक जीवित भएको विश्वास गरिन्छ।
धार्मिक तथा आध्यात्मिक विश्वास
छठ पर्व पूर्ण रूपमा सूर्य देव र उनकी शक्ति 'छठी मैया' (षष्ठी देवी) को आराधना समर्पित छ।
• सूर्यको उपासना: सूर्य प्रत्यक्ष देखिने देवता हुन्, जसले पृथ्वीमा ऊर्जा, प्रकाश र जीवन प्रदान गर्दछन्। सूर्यको पूजा गरेर भक्तहरूले आरोग्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्छन्।
• छठी मैयाको कृपा: छठी मैयालाई सन्तानकी अधिष्ठात्री देवी मानिन्छ। धार्मिक विश्वास अनुसार, निष्ठापूर्वक यो व्रत बस्नाले निःसन्तानलाई सन्तान प्राप्ति हुन्छ र सन्तानको रक्षा तथा कल्याण हुन्छ।
• पवित्रता र नियम: यो पर्वमा ४ दिनसम्म कडा नियम, आत्मसंयम र शुद्धताको पालना गरिन्छ। ब्रतालुहरूले निर्जला (पानी पनि नपिई) व्रत बस्ने गर्छन्, जसले मन र शरीरको आन्तरिक शुद्धीकरण गर्छ भन्ने विश्वास छ।
छठ पर्वको वैज्ञानिक महत्त्व पनि यसको धार्मिक पक्ष जत्तिकै प्रवल र तार्किक छ। हाम्रो प्राचीन सनातन संस्कृतिले प्रकृतिका नियमहरूलाई धर्मसँग जोडेर मानव कल्याणका लागि वैज्ञानिक पद्धतिहरू विकास गरेको देखिन्छ।
छठ पर्वको वैज्ञानिक, स्वास्थ्य र पर्यावरणीय महत्त्वलाई निम्नानुसार बुझ्न सकिन्छ:
सूर्य किरण चिकित्सा (Solar Therapy / Heliotherapy)
सूर्यको प्रकाश स्वास्थ्यका लागि अनिवार्य तत्त्व हो। छठ पर्वमा सूर्यको आराधना गर्दा वैज्ञानिक रूपमा शरीरलाई ठुलो फाइदा पुग्छ:
• भिटामिन डी (Vitamin D) को प्राप्ति: कार्तिक महिनामा मौसम परिवर्तन भई जाडो सुरु हुने समय हुन्छ। यो समयमा सूर्यको प्रकाशमा बस्दा शरीरले प्रचुर मात्रामा भिटामिन 'डी' प्राप्त गर्छ, जसले हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउँछ।
• अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यको किरण: छठमा सूर्यको पूजा विशेष गरी सूर्यास्त र सूर्योदयको समयमा गरिन्छ। विज्ञानका अनुसार यो समयमा सूर्यका किरणहरू कोमल हुन्छन् र हानिकारक पराबैजनी (UV Rays) किरणको प्रभाव निकै कम हुन्छ। यो समयको धूपले छालाका रोगहरू निकै हदसम्म निको पार्न मद्दत गर्छ।
• आँखाको ज्योति र ऊर्जा: अर्घ्य दिने क्रममा पानीको धारबाट सूर्यको किरण छनिएर ब्रतालुको आँखा र शरीरमा पर्छ। यसले आँखाको ज्योति बढाउनुका साथै शरीरमा सकारात्मक ऊर्जा (Photobiomodulation) सञ्चार गर्छ।
उपवास र डिटोक्सिफिकेशन (Fasting and Detoxification)
छठ पर्वमा ब्रतालुहरू करिब ३६ घण्टासम्म पानी पनि नपिई (निर्जला) कडा व्रत बस्छन्। यसको पछाडि गहिरो जैविक विज्ञान छ:
• पाचन प्रणालीलाई आराम: लगातारको उपवासले वर्षभरि काम गरिरहेको पाचन प्रणाली (Digestive System) लाई पूर्ण आराम दिन्छ।
• अटोफेजी (Autophagy) प्रक्रिया: आधुनिक विज्ञान (नोबेल पुरस्कार विजेता अनुसन्धान) का अनुसार, लामो समय उपवास बस्दा शरीरका स्वस्थ कोशिकाहरूले खराब वा मृत कोशिकाहरूलाई खाएर नष्ट गरिदिन्छन्। यसले शरीरका भित्री अंगहरूको प्राकृतिक सरसफाइ (Detoxification) गर्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) बढाउँछ।
• ऋतु परिवर्तनमा सन्तुलन: शरद ऋतु (जाडो महिना) को सुरुवातमा मानव शरीरमा कफ र पित्तको सन्तुलन बिग्रने सम्भावना हुन्छ। यो उपवासले शरीरको तापक्रम र त्रिदोषलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
जल चिकित्सा र एक्यूप्रेशर (Water Therapy)
छठको पूजा नदी वा पोखरीको चिसो पानीमा आधा शरीर डुबाएर (कमरभन्दा माथिसम्म) गरिन्छ।
• ऊर्जाको प्रवाह: चिसो पानीमा उभिएर सूर्यको ताप लिँदा शरीरमा 'थर्मोरेगुलेसन' (तापमान सन्तुलन) प्रक्रिया सक्रिय हुन्छ। यसले रक्तसञ्चार (Blood Circulation) लाई तीव्र र सन्तुलित बनाउँछ।
• इन्द्रियहरूको सक्रियता: पानीमा बस्दा शरीरका मुख्य ऊर्जा केन्द्रहरू (चक्रहरू) र स्नायु प्रणाली सक्रिय हुन्छन्, जसले मानसिक तनाव कम गरी मनलाई शान्त बनाउँछ।
मौसमी कृषि उत्पादन र पोषण विज्ञान
छठ पर्वको महाप्रसाद र सामग्रीहरू पोषण विज्ञानको दृष्टिकोणले उत्कृष्ट मानिन्छन्:
• ऊर्जावर्धक ठेकुवा: गहुँको पिठो, सख्खर (गुँड) र घिउबाट बन्ने ठेकुवा एउटा ऊर्जाको भण्डार हो। जाडो महिना सुरु हुन लागेकाले शरीरलाई तातो राख्न र आवश्यक क्यालोरी प्रदान गर्न यो निकै उपयोगी हुन्छ।
• एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त फलफूल: पूजामा प्रयोग हुने उखु, अदुवा, बेसारको बोट, भोगटे, केरा, र कागती जस्ता सामग्रीहरू भिटामिन 'सी', एन्टिअक्सिडेन्ट र एन्टिबायोटिक गुणले भरिपूर्ण हुन्छन्। यिनले चिसो मौसममा लाग्ने रोग (रुघाखोकी, ज्वरो) बाट बचाउँछन्।
पर्यावरणीय विज्ञान (Environmental Science)
छठ पर्वले पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) को संरक्षणमा प्रत्यक्ष योगदान दिन्छ:
• जलाशयहरूको प्राकृतिक सरसफाइ: यो पर्व मनाउनका लागि समुदायका मानिसहरू मिलेर नदी, पोखरी र कुवाहरू सफा गर्छन्। यसले वर्षायाम सकिएपछि फोहोर भएका पानीका स्रोतहरूलाई पुनर्जीवित बनाउँछ।
• प्लास्टिकमुक्त र इको-फ्रेंडली: छठमा प्रयोग हुने सामग्रीहरू बाँसका टोकरी (डोको, डाली), माटोका पाला र पातहरू हुन्छन्। यसमा पर्यावरणलाई हानि गर्ने कृत्रिम वा प्लास्टिकका सामान निषेध हुन्छ, जसले जैविक सन्तुलन कायम राख्छ।
आजको सन्दर्भ र सान्दर्भिकता (Modern Relevance)
आजको आधुनिक, व्यस्त र विभाजित समाजमा छठ पर्वको सान्दर्भिकता झन् बढेर गएको छ:
• पहिचान र राष्ट्रिय एकता: पहिले तराई र मधेस क्षेत्रमा मात्र सीमित रहेको छठ पर्व आज काठमाडौँ उपत्यकासहित नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रका बासिन्दाले पनि उत्तिकै हर्षोल्लासका साथ मनाउने गरेका छन्। यसले तराई-पहाडको सांस्कृतिक दुरी मेटाई राष्ट्रिय एकता बलियो बनाएको छ।
• सामाजिक समानता (भेदभावको अन्त्य): छठ पर्वमा कुनै पुरोहित वा पण्डितको आवश्यकता पर्दैन। समाजका धनी, गरिब, उच्च वा तल्लो जातिका सबै मानिसहरू एउटै जलाशयको किनारमा (घाटमा) सँगै उभिएर पूजा गर्छन्। घाटमा कसैको लागि विशेष स्थान हुँदैन। यसले जातीय र वर्गीय विभेद अन्त्यको ठुलो सन्देश दिन्छ।
• पर्यावरण संरक्षण: छठ पर्व पूर्ण रूपमा प्रकृतिसँग जोडिएको छ। यो पर्व मनाउन नदी, पोखरी र जलाशयका घाटहरू सफा गरिन्छ। यसले मानिसहरूलाई पानीका स्रोतहरू सफा राख्न र प्रकृतिको आदर गर्न सिकाउँछ।
• अस्ताउँदो सूर्यको पूजा (सकारात्मक सोच): संसारले उदाउँदो सूर्य (उदाउँदो शक्ति) लाई मात्र सलाम गर्छ, तर छठ यस्तो पर्व हो जहाँ पहिले अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ र भोलिपल्ट मात्र उदाउँदो सूर्यको पूजा गरिन्छ। यसले जीवनमा सुख र दुःख, उदय र अस्त दुवै स्वभाविक हुन् र सुख पछि दुःख र दुःख पछि सुख अवश्य आउँछ भन्ने गहिरो जीवन दर्शन सिकाउँछ।
• लोकल र स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन: छठमा प्रयोग हुने सामग्रीहरू जस्तै—ठेकुवा, भुसुवा (पिठो र सख्खरबाट बन्ने), केरा, उखु, अदुवा, बेसारको बोट, माटोका भाँडाहरू र बाँसका डालीहरू (नाङ्लो, कोनिया) सबै स्थानीय र प्राकृतिक हुन्छन्। यसले ग्रामीण अर्थव्यवस्था र स्थानीय सीपलाई ठुलो टेवा पुऱ्याउँछ।
निष्कर्ष
छठ पर्व केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो संस्कृति, प्रकृति, विज्ञान र समाजशास्त्रको सुन्दर मिश्रण हो। आजको आधुनिक युगमा तडकभडक र कृत्रिमता बढिरहेका बेला छठले हामीलाई सादा जीवन, उच्च विचार र प्रकृतितर्फ फर्कन प्रेरणा दिइरहेको छ।
-1794364552.png)
