डा. केदार कार्की
आज, सम्पूर्ण विश्व जलवायु परिवर्तनको कठोर वास्तविकताको सामना गरिरहेको छ, जुन पहिले भविष्यको खतरा मानिन्थ्यो। अत्यधिक वर्षा, खडेरी, बाढी, चक्रवात, वन डढेलो, बढ्दो समुद्री सतह र असामान्य गर्मी अब असाधारण घटनाहरू छैनन्। प्रकृतिको सन्तुलनको द्रुत गिरावटले मानव सभ्यताको लागि गम्भीर अस्तित्वको प्रश्न खडा गरेको छ। नोभेम्बर ९, २०२६ मा जारी गरिएको विश्व मौसम विज्ञान संगठनको जलवायु अपडेट २०२६ प्रतिवेदनले वैज्ञानिक तथ्याङ्कका साथ यस संकटको परिमाण प्रस्तुत गर्दछ। प्रतिवेदन अनुसार, २०२६ इतिहासका चार सबैभन्दा तातो वर्षहरू मध्ये एक हुने बाटोमा छ, जनवरीदेखि सेप्टेम्बरसम्मको विश्वव्यापी औसत तापक्रम १८५०-१९०० को पूर्व-औद्योगिक औसत भन्दा लगभग १.४७ डिग्री सेल्सियस माथि छ। २०१५ देखि २०२६ सम्मका सबै १२ वर्ष रेकर्डमा सबैभन्दा तातो वर्षहरू थिए। यो तथ्याङ्क केवल बढ्दो तापक्रमको मापन मात्र होइन, मानव जीवनको लागि बढ्दो संकटको संकेत हो। महासागरहरूमा अत्यधिक ताप जम्मा हुनु, हिमनदीहरू पग्लनु, समुद्रको सतह बढ्नु, बढ्दो प्रदूषण र परिवर्तनशील वर्षा चक्रले आगामी वर्षहरूमा गम्भीर चुनौतीहरू संकेत गर्दछ। डब्ल्यूएमओ विश्व मौसम विज्ञान संगठनका अनुसार, महासागरहरू लगातार दशौं वर्ष रेकर्ड तापको लागि ट्रयाकमा छन्, र विश्वव्यापी समुद्रको सतह पनि २०२६ मा रेकर्ड उच्च पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यस वर्षको अवस्था अझ चिन्ताजनक छ किनकि बलियो एल निनो विकास भइरहेको छ। विश्व मौसम विज्ञान संगठन का अनुसार, एल निनो अगस्टदेखि द्रुत गतिमा बलियो भएको छ र नोभेम्बर २०२६ र जनवरी २०२७ को बीचमा असाधारण तीव्रतामा पुग्न सक्छ। यसले २०२७ मा अत्यधिक गर्मी, खडेरी र भारी वर्षा जस्ता चरम मौसमी घटनाहरूको जोखिम बढाउन सक्छ। यसको अर्थ खतरा आजमा मात्र सीमित छैन। आउँदो वर्षले मानवतालाई प्रकृतिको सबैभन्दा कठोर पक्षको सामना पनि गर्न सक्छ। त्यसैले जलवायु परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय मन्त्रालय वा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूको विषय मान्नु गम्भीर गल्ती हुनेछ। यो स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, जलस्रोत, आवास र सामाजिक स्थिरताको प्रश्न बनेको छ। जलवायु संकटको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यो हो कि यसको सबैभन्दा ठूलो बोझ ती देशहरू र समुदायहरूमा परिरहेको छ जसको ऐतिहासिक कार्बन उत्सर्जन अपेक्षाकृत कम छ। विकासशील र गरिब देशहरूले एकैसाथ दुई चुनौतीहरूको सामना गर्छन्: विकास आवश्यकताहरू पूरा गर्ने र जलवायु संकटबाट आफूलाई बचाउने।
दशकौंदेखि विकसित देशहरूले औद्योगिक विकासको नाममा जीवाश्म इन्धनको व्यापक प्रयोग गर्दै आएका छन्। आज, विकासशील देशहरूले आर्थिक रूपमा प्रगति गर्दै जाँदा, उनीहरूले उत्सर्जन घटाउने अपेक्षा गरिएको छ। त्यसैले, जलवायु न्यायको प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। यदि विश्वव्यापी समुदायले साँच्चै समाधान खोज्छ भने, विकासशील देशहरूलाई स्वच्छ ऊर्जा, हरियो प्रविधि, अनुकूलन र प्रकोप-उत्थानशील पूर्वाधारको लागि पर्याप्त वित्तीय र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्नुपर्छ। यस सन्दर्भमा, हाल टर्कीको अन्टाल्यामा भइरहेको सीओपी-31महत्त्वपूर्ण छ। सम्मेलन नोभेम्बर ९ देखि २०, २०२६ सम्म हुँदैछ, र यसको घोषित उद्देश्य जलवायु समाधान र विश्वव्यापी ऊर्जा संक्रमणको कार्यान्वयनलाई तीव्र पार्नु हो। तर प्रश्न यो छ: के विश्वले केवल घोषणाहरूभन्दा बाहिर गएर यस पटक वास्तविक कदम चाल्नेछ?
धेरै अघिल्ला जलवायु सम्मेलनहरूमा महत्वाकांक्षी लक्ष्यहरू तय गरिएका थिए, तर वास्तविक कार्यान्वयनको गति अपेक्षाकृत सुस्त छ। आजको आवश्यकता नयाँ संकल्पहरूको संख्या बढाउनु होइन, पुरानाहरूलाई कार्यान्वयन गर्नु हो। विकसित देशहरूले आफ्नो वित्तीय दायित्वलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। विकासशील देशहरूले प्रविधि र स्रोतहरू प्रदान गर्नुपर्छ। हामीले जीवाश्म इन्धनमाथिको हाम्रो निर्भरता घटाउनुपर्छ र सौर्य, वायु, जलविद्युत र अन्य स्वच्छ ऊर्जा स्रोतहरूलाई द्रुत गतिमा विस्तार गर्नुपर्छ। शहर योजना, सार्वजनिक यातायात, भवन निर्माण, कृषि र उद्योग - प्रत्येक क्षेत्रलाई जलवायुमैत्री बनाउनुपर्छ। किनभने अहिलेको प्रश्न जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ कि छैन भन्ने होइन; यो कति छिटो र कति इमान्दारीपूर्वक हामी यसको सामना गर्छौं भन्ने हो।
नेपालको अवस्था अझ गम्भीर छ। देशले बढ्दो गर्मी, अनियमित मनसुन, बाढी र खडेरीको सामना गरिरहेको बेला, महानगरीय शहरहरूमा वायु प्रदूषणले स्वास्थ्य संकटलाई झनै बढाएको छ। दिवालीको वरिपरि दिल्ली-एनसीआरमा देखिएको प्रदूषणको खतरनाक स्तरले स्पष्ट पारेको छ कि हावा जीवनको जग मात्र होइन तर अब सबैभन्दा ठूलो स्वास्थ्य खतरा पनि बन्न सक्छ। मानिसहरूले आँखा जलन, घाँटी दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, खोकी लाग्ने र अन्य श्वासप्रश्वास समस्याहरूको सामना गर्छन्। अस्पताल र डाक्टरहरू बढ्दो दबाबमा छन्। यो अवस्थालाई केवल मौसमी समस्या मान्न सकिँदैन। वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन अलग संकट होइनन्। जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोगले दुवै समस्याहरूलाई बढाउँछ। त्यसैले, विषाक्त शहरी हावा र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि बीच गहिरो सम्बन्ध छ।
कोविड-19को समयमा, नेपालले अभूतपूर्व स्वास्थ्य आपतकालको सामना गर्यो। त्यस समयमा, प्रशासन, स्वास्थ्य प्रणाली, नागरिक समाज र आम जनताले संकटलाई सम्बोधन गर्न मिलेर काम गरे। वायु प्रदूषणको बारेमा आज पनि उही गम्भीरता आवश्यक छ। यसको अर्थ आपतकालको औपचारिक घोषणा मात्र होइन, तर सार्वजनिक स्वास्थ्य-केन्द्रित आपतकालीन कार्य योजना पनि विकास गर्नु हो। काठमाडौंमा प्रदूषणको उच्च स्तरले विद्यालय, निर्माण गतिविधि, ट्राफिक, औद्योगिक उत्सर्जन, पराल र फोहोर जलाउने आदि सम्बन्धमा तत्काल र समन्वित कारबाही आवश्यक छ। अस्पतालको तयारी, जोखिममा परेका नागरिकहरूको लागि स्वास्थ्य परामर्श, सार्वजनिक यातायात सुदृढीकरण र प्रदूषण स्रोतहरूको वास्तविक नियन्त्रण आवश्यक छ। नेपाल सरकारले राज्यहरूसँगको सहकार्यमा प्रदूषणलाई जाडोमा मात्र हुने समस्याको रूपमा नहेर्ने दिगो प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। वर्षभरि वायु गुणस्तर अनुगमन, उत्सर्जन नियन्त्रण र स्वास्थ्य प्रभावहरूको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन आवश्यक छ।
अत्यधिक उपभोग, लापरवाह स्रोतसाधनको दोहन र प्रकृतिमाथि प्रभुत्व जमाउने मानसिकता परिवर्तन हुनुपर्छ। हामीले विकास र वातावरणलाई विरोधाभासी ठान्ने मानसिकतालाई हटाउनुपर्छ। हामीलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने, अर्थतन्त्रलाई बढावा दिने तर हावा, पानी, माटो र वनलाई नष्ट नगर्ने विकास चाहिन्छ। यो साँचो दिगो विकास हो।
आज, विश्वलाई अर्को घोषणा होइन, बलियो इच्छाशक्ति, आर्थिक प्रतिबद्धता र सीओपी-31बाट समयमै कार्य गर्न आवश्यक छ। जलवायु संकटको यस समयमा निष्क्रियता पनि एक निर्णय हो, र भावी पुस्ताले मूल्य चुकाउनेछन्। पृथ्वीले हामीलाई चेतावनी दिइरहेको छ। तापक्रम बढ्दै छ, महासागरहरू न्यानो हुँदैछन्, बरफ पग्लिँदैछ, र शहरको हावा विषाक्त हुँदै गइरहेको छ। मानवताको लागि आफ्नो विकास दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्ने समय अझै छ। प्रकृतिसँग द्वन्द्व होइन, सहअस्तित्व नै अगाडि बढ्ने बाटो हो। यदि हामी आज ब्यूँझिएनौं भने, भावी पुस्ताले पक्कै सोध्नेछन्: खतरा स्पष्ट रूपमा देखिँदा पनि संसारले किन यति लामो समयसम्म काम गर्न पर्ख्यो?
