— डा. केदार कार्की
दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। अझ दसैँमा खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, कुखुरा र राँगाको मासुका विभिन्न परिकार खाने चलन नेपाली समाजमा विशेष छ। परिवार र आफन्तसँग बसेर मीठोमसिनो खानु दसैँको रमाइलो पक्ष हो। तर, स्वादको रमाइलोमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दा भने चाडपर्वको खुसीसँगै स्वास्थ्य समस्या पनि थपिन सक्छ।
दसैँका बेला सामान्य दिनभन्दा बढी मासु खाने, एकैपटक धेरै खाने, चिल्लो र मसलेदार परिकारको सेवन गर्ने तथा शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानी धेरैमा हुन्छ। खानपानमा हुने यस्तो परिवर्तनले अपच, पेट भारी हुने, अमिलो डकार आउनेलगायत समस्या निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, उच्च कोलेस्ट्रोल, युरिक एसिड तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।त्यसैले दसैँमा के खाने भन्ने मात्र होइन, कति खाने, कसरी पकाउने र खानेकुरालाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ।
कति मासु खाने ?
मासु प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ लगायतका पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर, आवश्यकताभन्दा बढी मासु खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैन। मासुको मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्छ।
सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि एकपटकको खानामा करिब ७५ देखि १०० ग्राम पकाएको मासु एउटा व्यावहारिक परिमाण हुन सक्छ। यो सबैका लागि अनिवार्य मात्रा भने होइन। दिनभरको खानामा मासुसँगै दाल, गेडागुडी, सागसब्जी र अन्य पौष्टिक खानेकुरा पनि समावेश गर्नुपर्छ।
दसैँमा बिहान, दिउँसो र बेलुका नै मासुका परिकार खानेभन्दा आफ्नो भोक र आवश्यकताअनुसार मात्रा मिलाउनु राम्रो हुन्छ। प्लेटमा मासु मात्रै धेरै राख्नुको सट्टा सागसब्जी, दाल र अन्य खाद्य पदार्थलाई पनि पर्याप्त स्थान दिनुपर्छ। पेट भरिएपछि थप खानेकुरा खान जोड गर्ने बानीबाट समेत बच्नुपर्छ।
दसैँमा खसी, बोका, राँगा, च्याङ्ग्रा र बङ्गुरको मासुको प्रयोग बढी हुने गर्छ। यस्ता मासुमध्ये धेरै रातो मासुमा पर्छन्। रातो मासुमा प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ पाइन्छ। तर, बोसोयुक्त मासु धेरै खाँदा स्याचुरेटेड फ्याटको सेवन बढ्न सक्छ, जसले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढाउन र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ।
त्यसैले रातो मासुको मात्रा नियन्त्रण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। यसको विकल्पमा छाला हटाइएको कुखुराको मासु, माछा, दाल तथा गेडागुडी खान सकिन्छ। तर, सेतो मासु भन्दैमा जति खाए पनि हुन्छ भन्ने होइन। पकाउने तरिका र खाने मात्रा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
युरिक एसिड वा गाउटको समस्या भएका व्यक्तिले रातो मासु र विशेषगरी कलेजो, मिर्गौलाजस्ता भित्री अङ्गको मासु सेवनमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। यस्ता व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आफ्नो खानपान मिलाउनु राम्रो हुन्छ।
दसैँमा एकैपटक धेरै मासु काट्ने र पकाउने चलन छ। तर, मासुलाई लामो समयसम्म असुरक्षित तरिकाले राखेर खाँदा खाद्य विषाक्तताको जोखिम बढ्न सक्छ। ताजा मासु किन्दा सफा ठाउँमा काटिएको, स्वस्थ पशुपन्छीबाट प्राप्त भएको र उचित तापक्रममा राखिएको हुनुपर्छ।
मासुमा असामान्य गन्ध आउने, चिप्लो हुने वा रङ परिवर्तन हुनेजस्ता संकेत देखिएमा नखानुहोस्। तर, मासुमा गन्ध वा रङ परिवर्तन नदेखिँदैमा त्यो सुरक्षित छ भन्ने निश्चित हुँदैन।
मासु घर ल्याएपछि आवश्यकताअनुसार साना भागमा छुट्याएर राख्नु राम्रो हुन्छ। पकाएको मासु कोठाको तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी नराख्नुहोस्। तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भए एक घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुपर्छ। फ्रिजमा राख्दा पनि पकाएको मासु सामान्यतया तीनदेखि चार दिनभित्र प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ। लामो समय राख्नुपर्ने भए फ्रिजरमा सुरक्षित रूपमा राख्न सकिन्छ।
मासुलाई फ्रिजमा राख्ने र निकाल्ने पटकपटकको बानीबाट बच्न आवश्यक पर्ने जति भाग छुट्याएर राख्नुहोस्। फ्रिजबाट निकालेको मासुलाई सुरक्षित तरिकाले पगालेर राम्ररी पकाउनुपर्छ। काँचो मासु र पाकेको खानेकुरा छुट्टाछुट्टै राख्नुपर्छ।
दसैँको समयमा नेपालमा अत्यधिक मासु उपभोग र यसका नकारात्मक असरहरूबारे सामाजिक सञ्जालमा बहस हुनुमा विभिन्न व्यावहारिक, स्वास्थ्यजन्य, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक कारणहरू जोडिएका छन्। यस विषयमा सामाजिक सञ्जालमा देखिएको सक्रियता र चर्चाका मुख्य आयामहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:
१. स्वास्थ्य र खानपानका समस्याहरू (स्वास्थ्य प्रभाव)
असंयत र अत्यधिक उपभोग: दसैँको समयमा घर-घरमा पाहुनाको सत्कार तथा चाडपर्वको उल्लासका कारण सामान्य दिनभन्दा धेरै गुणा बढी (विशेषगरी रातो मासु) उपभोग हुने गर्छ।
दीर्घरोगको जोखिम: लगातार धेरै दिनसम्म चिल्लो, मसलेदार र बोसोयुक्त मासुको सेवनले उच्च रक्तचाप, ग्यास्ट्रिक, युरिक एसिड, कोलेस्ट्रोल र मुटुसम्बन्धी समस्याहरू अचानक बल्झिन सक्छन्। यही कारणले चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी तथा सचेत नागरिकहरूले जनचेतना फैलाउन सामाजिक सञ्जाललाई माध्यम बनाउँछन्।
खाद्य स्वच्छता र विषाक्तता (खाद्य विषाक्तता):दसैँमा खसीबोकाको अत्यधिक मागका कारण बजारमा बिरामी, अस्वस्थ वा लामो समयसम्म फ्रिजमा राखिएका बासी मासु बिक्री हुने जोखिम उच्च हुन्छ। यसले गर्दा खाद्य सुरक्षा र स्वास्थ्य जोखिमबारे उपभोक्ताहरूलाई सचेत गराउन बहस हुने गर्छ।
२. पशु वली र नैतिक तथा सांस्कृतिक बहस (पशु बलि र नैतिकता)
दसैँको महाअष्टमी र महानवमीमा हुने ठूलो संख्यामा पशु वलीलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा परम्परावादी र पशु अधिकारवादी वा शाकाहारी समुदायबीच वैचारिक द्वन्द्व देखिने गरेको छ।
एक तर्फ धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरताको पक्षमा तर्क राखिन्छ भने अर्कोतर्फ पशु हिंसा, करुणा र आधुनिक जीवनशैलीका दृष्टिकोणबाट यसको विरोध हुने भएकाले डिजिटल प्लेटफर्महरूमा चर्को बहस हुने गर्छ।
३. सामाजिक दबाब, तडकभडक र आर्थिक भार (आर्थिक र सामाजिक दबाब)
दसैँमा अनिवार्य रूपमा मासु र मिष्ठान्न परिकार खप्नुपर्ने सामाजिक चलन र तडकभडकका कारण निम्न तथा मध्यमवर्गीय परिवारहरूलाई पर्ने आर्थिक दबाब र मानसिक तनावबारे पनि सामाजिक सञ्जालमा आलोचनात्मक समीक्षा हुने गर्छ।
४. डिजिटल ट्रेन्डिङ र जनचेतना (डिजिटल प्रवृत्ति र जागरूकता)
चाडपर्वको बेला 'मासु उपभोग', 'स्वास्थ्य सतर्कता' र 'खानपानका तरिका' हरू सामाजिक सञ्जालका मुख्य 'ट्रेन्डिङ टपिक' बन्छन्। आफ्नो स्वास्थ्य अनुभव साट्ने, सचेत गराउने वा आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्ने होडबाजीले गर्दा यो विषय भाइरल हुने गर्दछ।
वर्षका अन्य समयको तुलनामा दसैँका बेला मात्रै यो विषयमा किन यति धेरै चर्चा हुन्छ र के वर्षभरि मासु खानु पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने प्रश्न अत्यन्तै सान्दर्भिक छ। यसलाई दुई भागमा प्रस्ट्याउन सकिन्छ:
वर्षका अन्य समयमा किन यो चर्चा कम हुन्छ? (किन दसैँमै बढी केन्द्रित हुन्छ?)
मासुको उपभोगमा अत्यधिक असन्तुलन: नेपालमा सामान्य दिनहरूमा वा अन्य चाडपर्वहरूमा भन्दा दसैँमा घर-घरमा मासु पाहुनालाई खुवाउने, मिष्ठान्नका रूपमा पकाउने र अत्यधिक मात्रामा खाने प्रचलन धेरै हुन्छ। वर्षभरि नियन्त्रित रूपमा खाइने वा महँगोपनका कारण कम खाइने मासु दसैँमा केही दिन लगातार धेरै मात्रामा सेवन गरिन्छ।
बजारमा अत्यधिक माग र आपूर्ति बीचको दबाब: दसैँका बेला एकाएक खसीबोका तथा च्यांग्राको माग उच्च हुन्छ। यो माग धान्न व्यापारीहरूले बाहिरबाट लामो दूरीमा अस्वस्थ वा बिरामी पशुहरू ल्याउने तथा एकैपटक धेरै मात्रामा वध गरी भण्डारण गरेर बिक्री गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। माग र आपूर्तिको यो असन्तुलनले खाद्य सुरक्षाको जोखिम बढाउने भएकाले यही बेला बहस तीव्र हुन्छ।
सामाजिक तथा सांस्कृतिक उल्लास: दसैँ नेपालको सबैभन्दा ठूलो र लामो चाड भएकाले यसलाई लक्षित गरेर सञ्चार माध्यम, चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीहरूले विशेष जनचेतनामूलक अभियानहरू चलाउँछन्।
के वर्षका अन्य समयमा मासु खानु पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ?
होइन, वर्षको जुनसुकै समयमा पनि मासु उपभोग गर्दा सावधानी अपनाइएन भने यो सुरक्षित हुँदैन। यसका मुख्य जोखिमहरू यसप्रकार छन्:
भण्डारण र स्वच्छताको समस्या (सरसफाइ र भण्डारण):वर्षका अन्य समयमा पनि यदि मासुलाई सही तरिकाले फ्रिज वा चिसो ठाउँमा सुरक्षित राखिएन भने ब्याक्टेरिया र भाइरसको संक्रमण (खाद्य विषाक्तता)हुने खतरा सधैँ उत्तिकै हुन्छ।
नियमित अनियन्त्रित सेवन: दसैँमा जस्तै वर्षभरि नै दैनिक रूपमा रातो मासु (राँगा, खसी, सुँगुर आदि) तथा चिल्लो र बोसोयुक्त परिकार खाने बानी बसाल्दा दीर्घकालमा उच्च रक्तचाप, मोटोपन, मधुमेह, कोलेस्ट्रोल र मुटुसम्बन्धी गम्भीर रोगहरू निम्तिन सक्छन्।
बजार अनुगमन र अस्वस्थ मासु: नेपालका अधिकांश बजारमा वर्षभरि नै बधशाला हरूको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र कडा पशु स्वास्थ्य जाँच (पूर्व-मार्टम र पोस्टमार्टम निरीक्षण) को कमी हुने भएकाले बिरामी वा मृत पशुको मासु बजारमा पुग्ने जोखिम सधैँ रहन्छ।
निष्कर्ष:
दसैँमा अत्यधिक उपभोग र चाडपर्वको भिडभाडका कारण यो विषय धेरै बाहिर आउने भए पनि, मासुको छनोट, स्वच्छता, ताजकी र सन्तुलित मात्रा बारेको सतर्कता वर्षको ३६५ दिन नै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।चाडपर्वको उल्लाসसँगै आफ्नो र परिवारको स्वास्थ्य सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै सन्तुलित आहार, ताजा मासुको छनोट र नियमित जीवनशैली अपनाउनु नै यस्ता बहसविरुद्धको उत्तम उपाय हो।
