डा केदार कार्की
"शहरी वन्यजन्तु" को श्रेणीमा पर्ने प्रजातिहरूको संख्या निरन्तर बढ्दै गइरहेको छ। बासस्थानको खण्डीकरण, कमजोर शहरी योजना र कुव्यवस्थापन अभ्यासहरूले जनावरहरूको व्यवहार र पारिस्थितिकीलाई द्रुत गतिमा परिवर्तन गरिरहेका छन्, जसले गर्दा समुदायहरूले उनीहरूसँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छन् भन्ने कुरामा असर परिरहेको छ।
"किल्ला संरक्षण" मोडेलले हाम्रो सामूहिक प्रयासहरूलाई "संरक्षित क्षेत्रहरू" भित्र विशिष्ट ठूला जनावरहरू (जस्तै बाघ र हात्ती) मा सीमित गरेको छ, जबकि शहरी क्षेत्रहरू वरपरका मानिस र वन्यजन्तुहरू बीचको अन्तरक्रियालाई धेरै हदसम्म बेवास्ता गरिएको छ।
नेपालमा, धेरै दक्षिण एसियाली देशहरूमा जस्तै, मानिस र बाँदर बीचको सम्बन्ध धार्मिक र श्रद्धालु भावनाहरूमा गहिरो जरा गाडिएको छ। यद्यपि, शहरी नेपालमा टोक्ने घटनाहरू, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा बालीनालीको क्षति र पर्यटकहरूलाई दुर्व्यवहारको रूपमा मिडियामा द्वन्द्वहरू रिपोर्ट गरिन्छ।
बाँदर व्यवस्थापन’ सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण विषय हो, जसको आज नेपालका वन तथा वन्यजन्तु व्यवस्थापकहरूले सामना गरिरहेका छन् । एकातिर बाँदरको सांस्कृतिक, वैज्ञानिक र आर्थिक महत्व छ भने अर्कोतिर आज पनि ठूलो उपद्रव बनेको छ । बाँदरहरू जंगल छाडेर सहरी, अर्धशहरी र ग्रामिण क्षेत्रमा पलायन भइरहेका छन् । तिनीहरूको संकुचित बासस्थान, र सहरी क्षेत्रमा स्वादिष्ट र सजिलो खानाको उपलब्धताको कारण। मानव-बाँदर द्वन्द्व आज गम्भीर मात्रामा पुगेको छ। मानव-बाँदर द्वन्द्व व्यवस्थापनमा बाँदरहरूलाई डराउने र डराउनका लागि जैविक ध्वनि उत्पादन गर्ने, इम्युनोकन्ट्रोसेप्टिभ भ्याक्सिनहरू, तिनीहरूको जनसंख्या वृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न नसबंदी र कृषि बाली र बगैंचालाई जीवित/उपयुक्त बार लगाएर संरक्षण गर्ने आदि समावेश छन्। गर्भनिरोधकहरू जुन खानासँग खुवाउन सकिन्छ, यद्यपि तिनीहरूको प्रभावकारिता चिडियाखानाहरूमा मात्र सीमित छ।
यी मध्ये धेरैजसो बाँदरहरू (85% भन्दा बढी) मानव बस्तीको नजिकमा बस्छन् र मानव बसोबासमा राम्रोसँग अनुकूल हुने प्रजाति भएकाले यसले मानव-बादर द्वन्द्वमा वृद्धि भएको छ। बाँदरहरू जङ्गलका जनावरहरू हुन् जो शहरहरूमा पर्दैनन्, र जो मानिसहरूबाट टाढा रहन सक्छन्। बाँदरहरूको आयु उच्च हुन्छ र सुनिश्चित गरिएको खाना र सुरक्षाको कारणले तिनीहरूसँग प्रजनन र बाँच्नको लागि राम्रो मौकाहरू छन्। यसबाहेक, मानिसहरूले भगवान हनुमानसँगको सम्बन्धलाई विश्वास गर्छन्। यसबाहेक सहरी क्षेत्रमा मन्दिरलगायत अन्य ठाउँमा बाँदरलाई गैरजिम्मेवार खाना खुवाउँदा बाँदरको त्रास बढेको छ ।
किन ग्रामीण र सहरी क्षेत्रमा बाँदरको त्रास ?
मानव-पशु द्वन्द्व मुख्यतया वन्यजन्तुको बासस्थानको विनाश र गडबडीको कारण हो। वन र वरपरको मानव बस्तीले वन्यजन्तुहरूको खानाको उपलब्धतालाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्ने बासस्थानबाट जनावरहरूलाई विस्थापित गरिरहेको छ। फलस्वरूप, खाना, पानी र ठाउँका लागि वन्यजन्तुहरूको सङ्घर्ष वन क्षेत्रभन्दा बाहिर फैलिएको छ। प्राकृतिक वनस्पति/पानीका स्रोतहरू (स्प्रिंग्स र साना खोलाहरू) मा ह्रास, डरलाग्दो र कठिन ग्रीष्मकालीन वन्यजन्तुहरूलाई घट्दो जङ्गल नजिकका गाउँहरूमा धकेल्छ। बाँदर बस्ने जङ्गलमा खानेकुरा छैन, बाँदरहरूलाई मानिसले ओगटेको क्षेत्रमा खाना खोज्नुको विकल्प छैन। नगरवासी पनि बाँदरको त्राससँग जुध्न संघर्षरत छन् । बाँदरले अतिक्रमण गरी सम्पत्ति नष्ट गर्ने र मानिसलाई लुट्ने गरेको नेपालका प्रायः सबै सहरमा बाँदरको त्रास बढेको रिपोर्ट आएको छ । धेरै शोधकर्ताहरूले आक्रामक बाँदर व्यवहारको लागि मानिसहरूलाई दोष दिन्छन्। रेसस म्याकाकले जङ्गलमा खानाको खोजीमा १० देखि १४ घण्टा बिताउनु पर्ने हुन्छ भने ग्रामीण क्षेत्रमा सहरी वा मानव बस्तीमा खाना खोज्न १० मिनेट मात्र लाग्छ।
गाउँ र सहर नजिक भएका कारण बाँदरको आयु बढेको हो । वनहरूमा, प्राकृतिक वन खाद्यान्न र पानीको सीमित आपूर्तिले बाँदरको संख्यालाई नियन्त्रणमा राखिएको छ र 80 प्रतिशतसम्म जंगली प्राइमेटहरू वयस्क हुनुअघि नै मर्छन्। सरकारले बाँदरलाई सहरबाट ग्रामीण क्षेत्र नजिकको वन क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्ने अभ्यास बाँदरको व्यवहार परिवर्तनको अर्को कारण हो। विगत केही दशकहरूमा सामान्य रूपमा बाँदर भनेर चिनिने रेसस मकाक (मकाका मुलट्टा) को जनसंख्यामा लगातार र तीव्र वृद्धि भएको छ। पछिल्लो दशकमा बाँदरको जनसंख्या डरलाग्दो दरमा बढेको छ ।
बाँदरले बालीनालीमा क्षति पु¥याउनु गम्भीर चिन्ताको विषय हो । बाँदरले जरा, पात, पात, फलफूल र घाँस समेत विभिन्न खाद्यान्न मन पराउँछन्। विद्रोही बाँदरहरूको ठूलो सेनाका कारण कृषियोग्य जमिनको ठूलो भूभाग बाँझो बनाइएको छ। यसरी किसानहरूलाई उनीहरूको प्रतिकूल कृषि अर्थतन्त्रको कारणले गर्दा उनीहरूको जीविका चलाउनको लागि कृषि गतिविधिहरू त्याग्न र शहरहरू र अन्य क्षेत्रहरूमा बसाइँसराइ गर्न बाध्य पार्छ। बाँदरले ठूलो क्षेत्रमा आँप, अमरुद, अंगूर, सिट्रस फलफूल, लिची, नाशपाती, आलु, बेर, खुबानी आदि फलफूल बालीमा पनि ठूलो नोक्सानी पु¥याउने हुँदा बगैंचामा ठूलो नोक्सानी हुने गरेको छ । बिहान र साँझको समयमा घटनाको दर बढी हुने गरेको पाइन्छ । यसबाहेक, बाँदरहरूको बसाइँसराइले वन क्षेत्रका जंगली बोटबिरुवाहरूको बीउ फैलाउने क्रम घटेको छ जसले केही वनस्पति प्रजातिहरूलाई खतरामा पार्न सक्छ। धार्मिक भावनाका कारण बाँदरलाई पनि मार्न सकिँदैन ।
राज्यहरू खतरासँग लड्न प्रयास गर्छन्--
बाँदरले बालीनालीमा क्षति पु¥याउँदै आएकाले नियन्त्रणका लागि प्रदेश सरकारहरू सक्रिय भएका छन् । रणनीतिहरूले मार्ने र नसबंदी) समावेश गर्दछ जसमा सीमित सफलता र बाँदरहरूलाई खुवाउन नदिने जागरूकता अभियानहरू थिए। केही राज्यहरूले अल्ट्रासोनिक बन्दुकहरू प्रयोग गर्ने प्रयास गरे जसले बाँदरहरूलाई डराउन सक्छ र विभिन्न सेनाहरूको लागि बाटिका वा सानो अभयारण्यहरू सिर्जना गर्न सक्छ। बाँदरहरू क्षेत्रीय छन्; तिनीहरूले आफ्ना छिमेकीहरूको गतिविधिलाई निगरानी गर्छन् र खानाको स्रोत पत्ता लगाउँछन्, र तिनीहरूका प्रतिद्वन्द्वी बाँदरहरूबाट पनि असुरक्षित छोड्छन्। बाँदरहरू समूहमा बस्छन् र बाँदरको जनसंख्या बढेपछि तिनीहरू अर्को समूह बन्छन्। नयाँ बाँदरहरूले शून्यता भर्छन् र तिनीहरूको संख्या चाँडै मौलिक कीटहरूको जनसंख्यासँग मिलाउन फुल्छ।
शहरी वन्यजन्तु सिन्ड्रोमका आयामहरू
व्यवहारिक अनुकूलन: शहरी मकाकहरूले महत्त्वपूर्ण व्यवहारिक परिवर्तनहरूबाट गुज्रन्छन्, सावधान वन फोहोरबाट साहसी शहरी सफाईकर्मीहरूमा परिवर्तन हुँदैछन् जसले उच्च-क्यालोरी मानव फोहोर, प्याकेज गरिएका खानाहरू र खुला बजारहरूको शोषण गर्छन्।
वासस्थान खण्डीकरण र शहरी कोरिडोरहरू: कंक्रीट जङ्गल, माथिल्लो बिजुली लाइनहरू, र व्यस्त सडकहरूले शहरको दृश्यहरूलाई कृत्रिम आलामा विभाजित गर्छन्, प्राइमेटहरूलाई उपयोगिता पोलहरू र छाना जस्ता रेखीय मार्गहरूमा भर पर्न बाध्य पार्छन्।
सामाजिक र मनोवैज्ञानिक टोल: निरन्तर निकटताले दीर्घकालीन मानव-वन्यजन्तु घर्षण, बासिन्दाहरूमा बढ्दो चिन्ता, छरिएको फोहोरबाट सरसफाइ जोखिमहरू, र आक्रामक मुठभेड वा टोकाइको उच्च जोखिम निम्त्याउँछ।
शहरी प्राइमेट जनसंख्याका प्रमुख चालकहरू
स्रोत प्रचुरता: खुला फोहोर बिन, धार्मिक खुवाउने अभ्यासहरू, र असुरक्षित घरेलु खाद्य पसलहरूले प्रजनन दरहरूलाई गति दिने अनन्त, भरपर्दो पोषण प्रदान गर्दछ।
प्राकृतिक शिकारीहरूको अभाव: शहरहरू प्राकृतिक मांसाहारीहरूबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छन्, जसले गर्दा जंगली बासस्थानको तुलनामा असामान्य रूपमा उच्च बाँच्ने क्षमता र जनसंख्या घनत्व हुन्छ।
क्षेत्रीय विस्थापन: निरन्तर शहरी फैलावटले परम्परागत वन किनारहरूमा अतिक्रमण गर्दछ, स्थानीय सेनाहरूलाई नगरपालिकाको सीमा भित्र फसाउँछ जहाँ तिनीहरू पछि हट्नुको सट्टा अनुकूलन गर्छन्।
दिगो शहरी न्यूनीकरण ढाँचाहरू
फोहोर व्यवस्थापन आधुनिकीकरण: सजिलै पहुँचयोग्य खाद्य स्रोतहरू हटाउन भारी-कर्तव्य, बाँदर-प्रूफ फोहोर कन्टेनरहरूले खुला डम्पिङ मैदानहरू र ओभरफ्लो बिनहरू प्रतिस्थापन गर्नुहोस्।
खुवाउने प्रतिबन्धहरूको कार्यान्वयन: प्राकृतिक चारा खोज्ने प्रवृत्ति पुनर्स्थापित गर्न शहरी वन्यजन्तुहरूको धार्मिक वा आकस्मिक खुवाउने विरुद्ध कडा सार्वजनिक नीतिहरू र जागरूकता अभियानहरू लागू गर्ने।
सुरक्षित स्थानान्तरण र नसबंदी: घना आवासीय कोरहरूबाट आक्रामक सेनाहरूको सामूहिक नसबंदी र लक्षित स्थानान्तरणको लागि समर्पित उद्धार केन्द्रहरू र पशु चिकित्सा प्रोटोकलहरू स्थापना गर्ने।
वास्तविकता के हो भने मानिस र मकाक (बाँदरको प्रजाति) बीचको द्वन्द्व शब्दको सरल अर्थमा "समाधान" गर्न सकिने समस्या होइन। बाँदरहरूलाई निरन्तर पक्रेर स्थानान्तरण गर्ने, तिनीहरूलाई बाँदरमुक्त गर्ने, वा जीवनभर ठूला घेरामा राख्ने प्रयासले समस्या समाधान गर्दैन।यी विधिहरू मार्फत द्वन्द्व समाधान गर्ने प्रयास गर्नु भनेको भाँचिएको हड्डी वा खुला घाउमा ब्यान्ड-एड लगाउनु जस्तै हो - तपाईं घाउको उपचार गर्न सक्नुहुन्छ, तर तपाईं भाँचिएको हड्डी निको पार्न सक्षम हुनुहुने छैन।जबसम्म मानिस र बाँदरले एउटै ठाउँ र स्रोतहरू साझा गर्न जारी राख्छन्, तिनीहरू बीचको द्वन्द्व अपरिहार्य छ।अब राज्य वन विभाग जस्ता एजेन्सीहरूले नगरपालिका, शिक्षा विभाग र स्वास्थ्य तथा परिवार कल्याण विभागसँग मिलेर निम्न कदम चाल्नु आवश्यक छ:
१. मानिसहरूलाई आफ्नो घर वा पर्यटकीय स्थलहरू नजिक बाँदरहरूलाई खुवाउनबाट सक्रिय रूपमा निरुत्साहित गर्ने मिडिया अभियानहरू सुरु गर्नुपर्ने हुन्छ।
२. बासिन्दा कल्याण संघहरूलाई बलियो र व्यापक ठोस फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीहरू लागू गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्ने हुन्छ।
३. विद्यालयहरूमा सहानुभूति र वास्तविक करुणा सिकाउने मानवीय जीवन पाठ्यक्रम लागू गर्नुपर्ने हुन्छ।
४. बाँदर समूहहरू वरिपरि उनीहरूको व्यवहारको बारेमा नागरिकहरूलाई शिक्षित गर्नुपर्ने हुन्छ।
५. बाँदरहरूलाई घरमा प्रवेश गर्नबाट रोक्न मानवीय विधिहरू अपनाउन उनीहरूलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्ने हुन्छ।
६. विज्ञानमा आधारित, मानवीय र हानिरहित जनसंख्या नियन्त्रण कार्यक्रमहरू स्थापना गर्नुपर्ने हुन्छ।
७. समर्पित कर्मचारीहरू राख्नु पर्ने हुन्छ जसले समुदायहरूलाई द्वन्द्व रोक्नमा उनीहरूको भूमिकाको बारेमा समय-समयमा र सक्रिय रूपमा सम्झाउँछन्।
८. बाँदरहरूको प्रतिशोधात्मक हत्या वा घाइते हुनबाट रोक्ने द्रुत समाधान प्रणालीहरू राख्नु पर्ने हुन्छ। रोक्नु पर्ने हुन्छ
९. नागरिकहरूलाई आफ्नो समुदायका बालबालिकाहरूसँग बाँदरहरू वरिपरि कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने बारेमा इमानदारीपूर्वक र खुला रूपमा कुरा गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्ने हुन्छ, जसरी उनीहरूले सडक पार गर्नु अघि दुवैतिर हेर्ने बारेमा बच्चाहरूसँग कुरा गर्छन्।
-1792028052.jpeg)
