डा. केदार कार्की
“ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्।
हिमालले बजायो, मृत्युघण्टा ।नेपालले, विश्वले सुन्ने कहिले ?
प्राकृतिक प्रकोपहरू साँच्चै यो तथ्यको प्रमाण हुन् कि हामी विज्ञान र निर्माणमा जतिसुकै उन्नत भए पनि, प्रकृतिको असीम शक्तिको तुलनामा सबै मानव स्रोत र क्षमताहरू सधैं फिक्का हुनेछन्। नेपाल-तिब्बत सीमा नजिकै रहेको विशाल हिमनदी भत्किँदा भएको हालैको विपत्ति भयानक छ र यो घटनाको कल्पना पनि कमैले गर्न सक्थे। तर यी घटनाहरू वास्तवमा किन भइरहेका छन्, र हामी किन बारम्बार तिनीहरूको प्रभाव बुझ्न असफल हुन्छौं?
प्रकृतिले जीवन जगाउँछ, तर यसमा विनाश गर्ने शक्ति पनि छ। पवित्र गंगा, मुक्ति प्रदान गर्ने गंगा नदीले पनि भयानक रूप लिन सक्छ। यद्यपि, पछिल्लो समयमा प्रकृतिको विनाशकारी प्रकृति बढ्दो रूपमा देखिन थालेको छ। सायद यसको कारण हामीले अनुमान गरे जस्तो सतही छैन। प्रकृतिले हामीलाई बारम्बार यस्ता घटनाहरूद्वारा चेतावनी दिइरहेको छ, हामीलाई भनिरहेको छ कि आउने समयले हामीले कल्पना गरेको भन्दा बढी चुनौतीहरू ल्याउन सक्छ।
विश्वका सबै देशहरूले कार्बन उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा एक प्रतिशतभन्दा कम छ, तैपनि विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जनको मार ती देशहरूले बेहोरिरहेका छन् जसको भौगोलिक अवस्था पहिले नै चुनौतीपूर्ण छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा विरोध प्रदर्शन गरेर वा ठूला जमघटहरूमा छलफल गरेर मात्र जमीनमा कुनै वास्तविक परिवर्तन ल्याउने छैन।
नेपालमा हालै भएको त्रासदीले दोहोर्या्एको छ कि हिमनदी पग्लने समस्या भविष्यको संकट होइन, तर वर्तमान वास्तविकता हो, हाम्रो अगाडि एउटा संकट हो। यदि हामी यसरी नै अगाडि बढ्यौं भने, भविष्यका पुस्ताहरूका लागि बाँच्नु एउटा चुनौतीपूर्ण चुनौती बन्नेछ। भौतिक सम्पत्ति प्राप्त गरेपछि पनि, यदि प्राकृतिक प्रकोपहरूले निरन्तर प्रहार गरिरह्यो भने, सबै उपलब्धिहरू व्यर्थ हुनेछन्। यस्तो अवस्थामा, प्रत्येक व्यक्ति, प्रत्येक नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
प्रायः मानिसहरूले समस्याहरूको लागि सरकारलाई दोष दिन्छन् वा ठूला परिवर्तनहरूको अपेक्षा गर्छन्, तर तिनीहरू आफैं आफ्नो व्यवहार, सोच र कार्यहरू परिवर्तन गर्न इच्छुक छैनन्। हामीले प्रकृति र प्राकृतिक स्रोतहरूको पूर्ण दोहन गरेका छौं भन्नु कुनै अतिशयोक्ति होइन। हामीले शताब्दीयौंदेखि तिनीहरूको दुरुपयोग गर्दै आएका छौं, स्रोतहरूलाई हाम्रो उपभोगको स्रोतको रूपमा व्यवहार गर्दै आएका छौं, जसको परिणाम आज जलवायु परिवर्तनको रूपमा देखा पर्दैछ। प्राकृतिक रूपमा कमजोर क्षेत्रहरूमा पर्यटनको नाममा निर्लज्ज व्यापार, पहाड र नदीहरूको निरन्तर प्रदूषण, अव्यवस्थित वन फँडानी, लापरवाह शहरी र औद्योगिक निर्माण, र बढ्दो पानी, हावा, ध्वनि र प्रकाश प्रदूषण केही कारणहरू हुन् जसले प्राकृतिक सौन्दर्यले धन्य क्षेत्रहरू आज दुर्भाग्यवश यस्तो दयनीय अवस्थाको सामना गरिरहेका छन्।
हामी एउटा यस्तो परम्परा र संस्कृतिबाट आएका छौं जहाँ हरेक प्राकृतिक स्रोत, हरेक पहाड, नदी र वनलाई दिव्य मानिन्छ। यसको कारण सूक्ष्म छ। प्रकृतिको पूजा गर्दा कुनै पनि लाभ भन्दा बढी कृतज्ञताको भावना झल्किन्छ। प्रकृति जीवनदायी र मुक्तिदायी छ, र यसले विभिन्न प्रकारका जनावर र वनहरूलाई समेट्छ। अथर्ववेदले भन्छ, "माता भूमि: पुत्रोहम् पृथ्वीयाह," जसको अर्थ हो, "यो पृथ्वी हाम्रो आमा हो, र हामी सबै यसका छोरा हौं।" यस्तो ठाउँमा जहाँ यस्ता मूल्यमान्यता र विचारहरूको सधैं वकालत गरिएको छ, यस्तो विनाशकारी जलवायु परिवर्तन डरलाग्दो मात्र होइन तर दुःखद पनि छ।
डेढ महिनामा भोटेकोशी र बुढीगण्डकीमा आकस्मिक बाढीको महाविपद झेलेका हौं । हिमनदी, ताल फुटोस् कि हिमाली क्षेत्रबाट बग्ने थुनिएको नदी फुटेर बाढी आओस्, नेपालमा जेजस्तो विपद्पछि बिपद् आइरहेका छन्, त्यो सबै जलवायु परिवर्तन र पृथ्वीमा बढेको तापक्रमको सन्तुलन नमिलेरै हो । यसबारेमा प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रसंघमा आवाज उठाइसकेका छन्, विश्वले त्रसित नजरले नेपालमा बाढीबाट भएको जनधनको क्षति र बिकराल बिपद्लाई हेरेको छन् । सोचेका होलान् ,
अब सूचना प्रणालीको विकास, हिमालको सुरक्षाका लागि पर्याप्त अनुसन्धान हुन जरूरी देखियो । बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार भदौ १० र २५ गतेको भोटेकोशी र बुढी गण्डकीको बाढीमा वर्षाको कारण देखिएन । अर्थात् हिमालको जोखिम बढेको छ, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापनका लागि हिमालले दिएको महाविपद्को सन्देशलाई छिटो बुझ्नुपर्नेछ । सूचना सार्वजनिक भएका छन्, केही हिमतालहरू फुट्ने तैयारीमा छन्, ती फुटे भने अझ ठूलो बाढीको प्रकोपमा नेपाल र नेपाली पर्नेवाला छन् । यसको साइड इफेक्टबाट विश्व समुदाय अछुत रहनेवाला छैनन् ।
जसरी चीनतर्फको हिमालहुँदै भोटेकोशी बनेर बग्ने नदी हो भने बुढी गण्डकी गणेश हिमालबाट बग्ने नदी हो । हिमाली क्षेत्रमा भएका हिमनदी, साना खोला र खोल्साहरू ठाडो भिरालो हुँदै बग्दा त्यसमा ताल फुटेर मिसियो भने बौलाएर बाढी आउने हो । जसलाई नेपाल एक्लैको हैसियतले नियन्त्रणमा लिन सकिन्न । यसकारण जलवायु परिवर्तनका अनेकन प्रकोपलाई झेल्न विश्वस्तरबाटै सहयोगी हात बढाउनुपर्छ । त्यसै पनि नेपालले कार्वन उत्सर्जन सामान्य रूपमा मात्र गर्छ । औद्योगिक राष्ट्रहरूले अत्यधिक कार्वन उत्सर्जन गर्दा हिमालमा तापक्रमको दुस्प्रभाव पर्छ र २ अर्बभन्दा बढी मानिसले पिउने पानीमा असर गर्छ । हिमाल प्रदूषित हुनु, कालाम्मे भएर जानु भनेको मानवीय समस्याको जड पनि हो । यसकारण हिमालको सन्देश विश्वकै लागि संवेदनशील सन्देश पनि हो ।
भोटेकोशीको बाढीमा हजारौं मानिस बेपत्ता हुनपुगे, हजारौंको मृत्युको कारण बन्यो, पूर्वाधारहरू बिनष्ट हुनपुग्यो । बुढीगण्डकीले पनि ५ जनालाई बगायो, गाउँ, स्कुल, सडक, जलविद्युतलगायतका संरचना बगायो । नेपाल विपद्माथि विपद् झेल्न बाध्य भइरहेको छ । हिमाली र पहाडीमात्र होइन, बाढीको प्रकोपले तराईका गाउँसहर वस्ती पनि मानसिक रूपमा प्रताडित भइरहेका देखिन्छन् ।
विज्ञहरूका अनुसार बाढीपहिरोबाट क्षति रोक्नका लागि जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नदीको जलसतह मापन गर्ने उपकरण, भिरको निगरानी, साइरन र समुदायसम्म तत्काल सूचना पु¥याउने प्रणाली स्थापना गर्नैपर्छ । अधिकांश हिन्दकुश हिमालय क्षेत्रमा सूचना प्रणाली विकास गर्न विश्वमै सबैभन्दा बढी कार्वन उत्सर्जन गर्ने चीनले विशेष पहलकदमी लिनुपर्छ । कार्वन उत्सर्जनबाट पृथ्वीको तापक्रम बढाउने अरू, त्यसको अपूरणीय क्षति बेहोर्नुपर्ने नेपालले । यो अन्याय हो । यो अन्यायबाट नेपालले न्याय पाउनैपर्छ । राष्ट्रसंघमा उठाइएको न्यायको आवाज पनि यही हो ।
बाढी र बिपद्का कारण नेपालको आर्थिक र सामाजिक जनजीवन अस्तव्यस्त हुनपुगेको छ । त्यसमाथि पर्यटन उद्योग समेत धरासायी हुनेवाला छ । यसैले विज्ञ, विशेषज्ञहरूले अब के गर्नुपर्छ, यसबारेमा सरकारलाई सुझाव दिनुपर्छ र आधुनिक विश्वसमुदायले पनि सहयोगी हात बढाउनुपर्छ । नेपाल त्यसैपनि अविकसित थियो, झन झन समस्याग्रस्त हुनपुग्यो ।
हिमालयको संरक्षणको आवश्यकता:
हामीले बुझ्नुपर्छ कि हिमालय पर्वत शृङ्खला जस्ता रमणीय क्षेत्रहरूले अत्यधिक निर्माणको भार वहन गर्न सक्दैनन्, र त्यसैले, तिनीहरूको मूल भौगोलिक स्थानमा त्यस्ता क्षेत्रहरूको संरक्षण आवश्यक छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि रातको अँध्यारो सूर्यको चमक जत्तिकै आवश्यक छ। त्यसकारण, रातमा दिन जस्तै कृत्रिम प्रकाश विकासको प्रतीक होइन; बरु, यसले चराहरूको जीवन चक्रमा नकारात्मक असर पार्छ र मानिसहरूको लागि पनि समस्या साबित हुन सक्छ। यसको अर्थ के हो भने कुनै पनि कार्य गर्नु अघि, हामीले यसको परिणामहरूलाई ध्यानपूर्वक विचार गर्नुपर्छ। हामी समाजमा स्टार्टअप संस्थापकहरू, वैज्ञानिकहरू, कलाकारहरू, लेखकहरू आदि सिर्जना गर्नमा संलग्न छौं, जुन निश्चित रूपमा आवश्यक छ, तर यो सबै भन्दा पहिले, हामीले सचेत रूपमा आउने पुस्तालाई "मानव" हुनुको जिम्मेवारी बारे सचेत गराउनु आवश्यक छ।
हामीले भावी पुस्तामा यो विचार बसाल्न प्रयास गर्नुपर्छ कि यस पृथ्वीको शुद्धता र पवित्रतालाई जोगाउनु कुनै पनि भौतिक उपलब्धि वा आर्थिक प्रगति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ। यो पनि आवश्यक छ कि हामी हाम्रा मूल मूल्य र मान्यताहरू तर्फ अघि बढौं, प्रकृतिलाई उपभोगको वस्तुको रूपमा व्यवहार नगरी, तर यसप्रति जिम्मेवारी र कृतज्ञताको भावना जगाउँदै। हामीले बुझ्नुपर्छ कि कुनै पनि प्राकृतिक स्रोत असीमित हुँदैन, र जलवायु परिवर्तन, बढ्दो जनसंख्यासँग जोडिएको, आजको कल्पना होइन तर दृश्य वास्तविकता हो। त्यसकारण, हामीले हाम्रा मानवीय जिम्मेवारीहरू पूरा गर्नु आवश्यक छ।यसका लागि, हामीले पहिलो दिनदेखि नै कुनै ठूलो परिवर्तनको प्रयास गर्नु आवश्यक छैन, बरु केही गर्नु अघि रोकिएर सोच्नु आवश्यक छ। यदि हामीले यो एउटा कुरालाई हाम्रो जीवनमा समावेश गर्यौं भने, हामीले महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू देख्नेछौं जसले बिस्तारै सकारात्मक उपलब्धिहरूतर्फ डोऱ्याउनेछ।
ईशोपनिषदको वाक्य हो “ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यं जगत्। तब त्यक्तेन भुंजित मा ग्रिद्धं कस्यस्विधानम्।” यसको मूल अर्थ यो हो कि यस सम्पूर्ण सृष्टिमा, ब्रह्म तत्व प्रत्येक कण, निर्जीव, सजीव, चल र अचलमा उपस्थित छ, जुन अस्तित्वको एकताको सूचक हो। त्यसकारण, यो संसारलाई लोभ बिना, अनासक्तताका साथ प्रयोग गर्नुपर्छ। यदि हामी यो विचारका साथ अगाडि बढ्यौं भने, हामी प्रकृतिलाई फेरि यसको वास्तविक महिमा दिन सक्षम हुनेछौं।
-1791687501.jpeg)
