डॉ केदार कार्की
नेपालको सांस्कृतिक, धार्मिक र आध्यात्मिक जीवनमा घटस्थापना एउटा विशेष दिन हो। दशैँ पर्वको प्रारम्भिक सूचकको रूपमा यस दिनलाई मानिन्छ। “नवरात्र” अथवा “दुर्गा पूजा” को पहिलो दिन घटस्थापना गरिन्छ, जसले केवल एक धार्मिक संस्कार मात्र नभई, जीवन दर्शन, शक्ति उपासना र आध्यात्मिक उन्नतिको प्रारम्भिक बाटो पनि खोलिदिन्छ । “घट” शब्दले पात्र वा कलशलाई जनाउँछ, जुन पवित्र जल, धानको बीउ, र विविध पूजा सामग्री सहित स्थापित गरिन्छ। घटस्थापना भन्नाले पवित्र माटोमा जमरा रोप्ने, कलशमा शक्तिको आह्वान गर्ने र नौ दिनसम्म देवी शक्तिको ध्यान साधना गर्ने धार्मिक विधिलाई बुझेको हो। यस दिन वैदिक मन्त्र उच्चारण गर्दै ब्राह्मण वा घरकै ज्येष्ठ व्यक्तिले कलश स्थापन गरेर त्यसमा देवी दुर्गाको आवाहन गर्छन्।
घटस्थापना बडादसैँको पहिलो दिन अर्थात् आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइन्छ। यसै दिनदेखि नेपालीहरूको महान् पर्व नवरात्रको औपचारिक सुरुआत हुन्छ। घटस्थापना केवल एउटा धार्मिक विधि मात्र नभई नेपाली पहिचान, संस्कृति र सामाजिक एकताको एक मुख्य आधार हो। नेपाल एक विविधतामा सजिएको देश हो, जहाँ विभिन्न धर्म, जात, र परम्पराहरूको अद्वितीय संगम पाइन्छ। घटस्थापना नेपालका सम्पूर्ण नेपालीहरुका लागि विशेष महत्त्वको पर्व हो, जसको प्रारम्भ नवरात्रि पर्वबाट हुन्छ। घटस्थापनाको अर्थ हो “घडा स्थापना” अर्थात् पवित्र स्थानमा घट अर्थात् माटोको घडा राख्ने र त्यसमा देवी दुर्गाको आह्वान गर्ने प्रथा। यो दिन नेपालीहरूको लागि वर्षको सबैभन्दा ठूलो पर्व, दशैं, को शुरुवातको दिनको रूपमा पनि चिनिन्छ।
घटस्थापनाको धार्मिक महत्त्व देवी दुर्गाको आराधना र शक्ति प्राप्तिका रूपमा रहेको छ। घटस्थापनाको अनुष्ठान दशैंको पहिलो दिनमा गरिन्छ, जसलाई अत्यन्त पवित्र र शक्तिशाली मानिन्छ। यो पर्वले दुर्गा भवानीको नवरूपको उपासनालाई चिनो दिन्छ, जसमा देवीका विभिन्न रूपहरूको पूजन हुन्छ।
घटस्थापनाको दिन बिहानै घरका ठूला मानिसहरूले स्नान गरेर पूजाको लागि स्थान तयार पार्छन्। यो पूजास्थान प्रायः घरको पूजा कोठामा राखिन्छ जहाँ शुद्ध माटो ल्याएर सानो स्थान बनाइन्छ र त्यसमाथि पवित्र जलले भरिएको घडा राखिन्छ। यो घडा देवी दुर्गाको प्रतीक मानिन्छ र त्यसमा अक्षता (चामल), फूल, र पानिहरू राखिन्छन्।
घटस्थापनाको मुख्य प्रक्रिया ‘जमरा राख्ने’ हुन्छ। जमरा भनेको विभिन्न अन्नहरू जस्तै मकै, जौ, धान आदि लगाइने पवित्र बीउ हो। घटमा राखिएको माटोमा ती बीउहरू छरिन्छन् र त्यसपछि पानीको छर्का लगाइन्छ। जमरा दुर्गा भवानीको प्रसादको रूपमा दशैंको नवमीका दिन पूजा पछि परिवारका सदस्यहरूलाई बाँडिन्छ।
घटस्थापनाको प्रक्रियालाई विधिपूर्वक सम्पन्न गर्न एक ब्राह्मण पुरोहित बोलाउने चलन पनि छ, जसले पूजाको सम्पूर्ण विधिहरू सम्पन्न गराउँछ। पूजाका क्रममा दुर्गा सप्तशती पाठ गरिन्छ र देवीको शक्ति र दयालाई आह्वान गर्दै नवरात्रभरि साधना गरिन्छ।
घटस्थापनाको परम्परा प्राचीन वैदिक सभ्यतासँग सम्बन्धित छ। वैदिक ग्रन्थहरूमा देवीको महिमा र उनको शक्तिको चर्चा गरिएको छ। घटस्थापनाले विशेष गरेर दुष्ट शक्तिहरूमाथि देवी दुर्गाको विजयलाई सम्झना गराउँछ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरू अनुसार, घटस्थापनाको समय देवीले महिषासुर नामक राक्षससँग युद्ध लडेकी थिइन्, र नौ दिनसम्मको कठिन युद्धपछि दसौं दिन उनलाई पराजित गरेर संसारलाई दुष्ट शक्तिबाट मुक्त गराइन्।
यस कथाको सम्झनामा घटस्थापनाको दिन देवी दुर्गालाई आह्वान गरेर उनको शक्तिको आराधना गरिन्छ। यस दिनको पूजामा विशेष रूपमा रक्षाको कामना गरिन्छ, जसले दुर्गाको शक्तिको महत्त्वलाई अझ प्रकट गर्छ। यो दिनले दुष्ट शक्तिहरूमाथि सत्य र धर्मको विजयको सन्देश दिन्छ।
१. धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्परा
घटस्थापनाको धार्मिक महत्त्वलाई केलाउँदा, यो पर्व देवी दुर्गाको शक्तिको आराधना गर्ने एउटा अवसरको रूपमा देखिन्छ। नवरात्रिको पहिलो दिन घटस्थापनाले दुर्गा भवानीको पूजा प्रारम्भ हुन्छ। यो दिन विशेष रूपमा शैलपुत्री देवीको पूजा गरिन्छ, जसलाई पर्वत राज हिमालयकी पुत्री मानिन्छ। दुर्गा भवानीको नौ रूपमध्ये शैलपुत्री पहिलो हुन्। यस दिन उनको आराधना गर्दा मानिसहरूले आफ्नो आत्मालाई शुद्ध बनाउने, दुष्ट शक्तिहरूबाट रक्षा पाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
शक्तिको उपासना र नवदुर्गाको आह्वान: घटस्थापनाका दिन पूजाकोठा वा दसैँघरमा दियो, कलश र गणेशको स्थापना गरी नवदुर्गा भवानीको पूजा-आराधना सुरु गरिन्छ। यसले समाजमा असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको सन्देश दिन्छ।
जमरा रोप्ने परम्परा: माटो वा बालुवाको वेदी बनाएर शुद्ध पानी छिड्किँदै जौ, गहुँ वा मकै छरेर जमरा राखिन्छ। जमरालाई देवी दुर्गाको प्रसाद र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
प्रकृतिको पूजन: घट (कलश), माटो, जल, र अन्न (जौ) को प्रयोगले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ।
२. सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व
नेपालमा घटस्थापना एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभएर यो सांस्कृतिक रूपमा पनि निकै महत्त्वपूर्ण छ। घटस्थापनाबाट नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाड दशैंको शुरुवात हुन्छ, जसमा परिवारका सबै सदस्यहरूबीच भेटघाट र मेलमिलापको भावना प्रकट हुन्छ। दशैं नेपालीहरूका लागि पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्व हो। घटस्थापनाको दिनदेखि मानिसहरू आफ्ना घरधन्दा र व्यापारिक काम छोडेर घर फर्कन्छन् र पारिवारिक सदस्यमाझ रमाउँछन्।
यस पर्वले पारिवारिक एकताको महत्त्वलाई पनि जोड दिन्छ। घटस्थापनादेखि नवमीसम्मको नौ दिन परिवारका सबै सदस्यहरू एकसाथ जमराको पूजा र अष्ट मातृका देवीको पूजा गरिन्छ। घटमा राखिएको जमरालाई अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ र यसलाई दशमीको दिन देवीको प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
पारिवारिक पुनर्मिलनको सुरुआत: घटस्थापनासँगै दसैँको माहौल सुरु हुने भएकाले देश-विदेश वा रोजगारीका क्रममा बाहिर रहेका सदस्यहरू घर फर्कने क्रम सुरु हुन्छ।
सद्भाव र मेलमिलाप: यसले समाजमा भाइचारा, आतिथ्यता र पारिवारिक निकटतालाई थप प्रगाढ बनाउँछ।
सफासुग्घर र वातावरण शुद्धीकरण: घटस्थापनाअघि नै घर-आँगन लिप्ने, सफा गर्ने र सजाउने गरिन्छ, जसले सरसफाइ र सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार गराउँछ।
३. आजको आधुनिक नेपाली समाजमा घटस्थापना
समयसँगै घटस्थापनाको परम्पराहरूमा थोरै परिवर्तन भए पनि यसको धार्मिक महत्त्व भने स्थिर रहेको छ। शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू घटस्थापनाको विधिलाई सरल तरिकामा पालन गर्ने गर्छन्। घरभित्र पूजाकोठामा देवीको स्थापना गरिन्छ र पारिवारिक सदस्यहरूबीच सामूहिक पूजा गरिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा भने अझै पनि परम्परागत विधिमा घटस्थापनाको पूजापाठ गरिन्छ, जहाँ मानिसहरूले सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने चलन रहेको छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको घटस्थापनाको दिनले दशैंको माहोललाई उजागर गर्छ। यस दिनदेखि नै बजारहरूमा चहलपहल बढ्न थाल्छ, मानिसहरू नयाँ कपडाहरू किनमेल गर्छन्, घरलाई सफा र सिँगारेर नयाँ बनाउँछन्। दशैंको रौनक बढाउन घटस्थापनाले ठूलो भूमिका खेल्छ।
आधुनिकता, सहरीकरण र वैदेशिक रोजगारीका कारण मानिसहरूको जीवनशैली व्यस्त बने तापनि घटस्थापनाको महत्त्व र निरन्तरता उत्तिकै कायम छ:
प्रविधि र भर्चुअल उपस्थिति: वैदेशिक रोजगारी वा अध्ययनका क्रममा घर आउन नपाएका सदस्यहरू भिडियो कल वा डिजिटल माध्यमबाट घटस्थापनाको पूजा र दसैँको माहोलमा सहभागी हुने गर्छन्। व्यस्त जीवनशैली र अनुकूलन: सहरी क्षेत्रमा समय र ठाउँको अभावका कारण परम्परागत विधिमा केही संक्षिप्तता आए पनि निष्ठापूर्वक दियो-कलश थापेर जमरा राख्ने क्रम रोकिएको छैन। मानसिक शान्तिको खोजी: आधुनिक जीवनको दौडधूप र तनावका बीच नवरात्र र घटस्थापनाका धार्मिक विधिहरूले मानिसहरूलाई आध्यात्मिक शान्ति र ऊर्जा प्रदान गर्छन्।
स्वास्थ्य र वैज्ञानिक दृष्टिकोण: जमरालाई आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले पनि शक्तिवर्धक (सुपरफ़ूड) र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त मानेकाले यसको आयुर्वेदिक र वैज्ञानिक महत्त्वबारे पनि आधुनिक पुस्ता सचेत बनेको छ।
घटस्थापनाले परम्परा र आधुनिकतालाई जोड्दै नेपाली समाजलाई आफ्नो मूल संस्कृति र पहिचानसँग बाँधेर राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। घटस्थापना केवल एउटा धार्मिक विधि मात्र नभएर नेपाली पहिचान, संस्कृति र सामाजिक एकताको बलियो खम्बा हो, जसलाई आधुनिक नेपाली समाजले आफ्नो अनुकूलता अनुसार निरन्तरता दिँदै आएको छ।
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, नेपालमा घटस्थापना केवल धार्मिक पक्षमा सीमित नरहेको, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा पनि निकै गहिरो अर्थ बोकेको पर्व हो। यो दिनको धार्मिक अनुष्ठानले नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक संरचनामा एकताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। देवी दुर्गाको शक्तिको आराधना मात्र नभएर यो पर्वले समाजमा सत्य, धर्म, र सदाचारको विजयको प्रतीक बनेको छ।
यसरी घटस्थापना केवल पूजा–विधि होइन, यो हाम्रो जीवनलाई अनुशासित, धर्ममय र आशामय बनाउनको प्रतीक हो। जमराको हरियोपन जस्तै हाम्रो आत्मा पनि शुद्ध, हरित र जीवन्त रहोस् भन्ने कामना यस पर्वमा गरिएको हुन्छ। यही कारणले घटस्थापनालाई धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक दृष्टिले महान् पर्वको आरम्भिक विन्दु मानिन्छ।घटस्थापना नेपालका सम्पूर्ण धर्मावलम्बीहरूका लागि शक्ति, समृद्धि र समर्पणको पर्व हो, जसले समाजलाई एकतामा बाँध्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ।
धर्मशास्त्रमा भनिएको छ—“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत…”— जब धर्ममा क्षय हुन्छ, अधर्म बढ्छ, तब शक्ति स्वरूप देवीको अवतरण हुन्छ। घटस्थापनाले यही सिद्धान्तलाई प्रत्यक्ष जीवनमा ल्याउँछ। हामी भित्र रहेका असुर–अज्ञान, क्रोध, लोभ र अहंकारलाई नष्ट गर्ने माध्यम नै शक्तिको पूजा हो। यस दिन स्थापित घट हाम्रो आत्माको साक्षी हो, जहाँ हामीले विजय, धर्म, सत्य र करुणाको बीउ रोप्छौँ।घटस्थापनाको पावन अबसरमा सबै नेपालीहरुमा हार्दिक शुभकामना एवम् मङ्गलमय होस।
(स्तम्भकार कार्की अवकाशप्राप्त वरिष्ठ पशु विशेज्ञ हुनुहुन्छ।)
-1791687501.jpeg)
