बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभलाई बीआरआई भनिन्छ । यसलाई नयाँ सिल्क रोड पनि भनिन्छ । चीनले सन् २०१३ मा विकासोन्मुख मुलुक र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा लगानी गर्न अपनाएको विश्वव्यापी पूर्वाधार विकास रणनीति हो यो । बीआरआई सडक, रेल, ऊर्जा र डिजिटल पूर्वाधारद्वारा जोडिएका ६ सहरी विकास भूमि कोरिडोरहरू र बन्दरगाहहरूको विकासद्वारा जोडिएको समुद्री सिल्क रोड मिलेर बनेको छ ।
सन् २०१३ को सेप्टेम्बर ७ मा सी चिनफिङले पहिलोपटक काजाकिस्तानको अस्तानास्थित नजरबायेभ विश्वविद्यालयमा ‘सिल्क रोड इकोनोमिक बेल्ट’ का रूपमा बीआरआई अवधारणाको घोषणा गरेका हुन् । सोही वर्षको अक्टोबरमा इन्डोनेसियामा सीले गरेको सम्बोधनमा चीनले दक्षिणपूर्व एसिया र त्यसभन्दा बाहिर सहयोग बढाउन ‘एक्काइसौँ शताब्दीको समुद्री सिल्क रोड’ निर्माण गर्ने योजनाको घोषणा गरेका थिए ।
चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी सीपीसीका महासचिव सीले मूल रूपमा सन् २०१३ को सेप्टेम्बरमा कजाकिस्तानको औपचारिक भ्रमणका क्रममा ‘सिल्क रोड इकोनोमिक बेल्ट’ का रूपमा रणनीति घोषणा गरेका थिए । ‘बेल्ट’ ले पश्चिमी क्षेत्रहरूको प्रसिद्ध ऐतिहासिक व्यापार मार्गहरूमा भूपरिवेष्ठित मध्य–एसिया हुँदै सडक र रेल यातायातका लागि प्रस्तावित भूमि मार्गहरूलाई जनाउँछ । ‘रोड’ ले २१ औँ शताब्दीको समुद्री रेसमी मार्गलाई जनाउँछ । दक्षिणपूर्वी एसिया हुँदै दक्षिण एसिया, मध्यपूर्व र अफ्रिकासम्मको इन्डो प्यासिफिक समुद्री मार्गहरूलाई रोड भनिन्थ्यो ।
चीनले बीआरआईलाई विदेश नीतिको केन्द्रबिन्दु मानेको छ । बीआरआईले चीनको ‘प्रमुख कूटनीति’ रणनीतिको केन्द्रीय घटकका रूपमा चीनलाई यसको बढ्दो शक्ति र स्थितिअनुसार विश्वव्यापी मामिलामा ठुलो नेतृत्व भूमिका ग्रहण गर्न आह्वान गर्छ ।
बीआरआई सुरु भएको १० वर्षमै १५० भन्दा बढी देशहरू यसको हिस्सा बनिसकेका छन् । बीआरआईमा हिस्सेदार राष्ट्रहरूले विश्वको जनसङ्ख्याको लगभग ७५ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्छन् र विश्वको जीडीपीको आधाभन्दा बढी ओगटेका छन् ।
बीआरआईलाई सन् २०१७ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको विधानमा समावेश गरिएको छ । बीआरआईलाई ‘क्षेत्रीय सम्पर्क बढाउने र उज्ज्वल भविष्यलाई अँगाल्ने प्रयास’ का रूपमा वर्णन गरिएको छ । बीआरआईको लक्ष्य सन् २०४९ सम्म पूरा हुने ठानिएको छ । सन् २०४९ नयाँ चीन स्थापनाको सयौँ वार्षिकोत्सव हो ।
विश्व बैङ्कद्वारा गरिएका धेरै अध्ययनहरूका अनुसार बीआरआईले १५५ सहभागी देशहरूमा व्यापार प्रवाहलाई ४.१ प्रतिशतले बढाउन सक्छ । साथै, विश्वव्यापी व्यापारको लागत १.१ प्रतिशतदेखि २.२ प्रतिशतले घटाउन सक्छ । पूर्वी एसियाली र प्रशान्त विकासशील देशहरूको जीडीपी २.६ देखि ३.९ प्रतिशतले बढाउन सक्छ । लन्डन आधारित परामर्शदाता केन्द्र फर इकोनोमिक्स एन्ड बिजनेस सीईबीआर रिसर्चका अनुसार, बीआरआईले सन् २०४० सम्ममा विश्व जीडीपीलाई प्रतिवर्ष ७.१ ट्रिलियन डलरले बढाउने सम्भावना छ । सुधारिएको पूर्वाधारले ‘विश्व व्यापारलाई पछाडि राख्ने घर्षण’ कम गर्ने भएकाले त्यो फाइदा ‘व्यापक’ हुनेछ । सीईबीआरले यो पनि निष्कर्ष निकालेको छ कि यदि विश्वव्यापी पूर्वाधार पहल अगाडि बढ्यो र गति प्राप्त ग¥यो भने, परियोजनाले थप देशहरूलाई सामेल हुन आकर्षित गर्ने सम्भावना हुनेछ ।
बीआरआईको विश्वव्यापी जीडीपी बढाउने सम्भावना भएकाले धेरै विकासशील देशहरूले यसको प्रशंसा गरेका छन् ।
बीआरआईका मुख्य उद्देश्यहरूमा ‘एकीकृत ठुलो बजार’ निर्माण गर्ने र सांस्कृतिक आदानप्रदान गर्दै एकीकरणमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय र घरेलु बजार दुवैको पूर्ण उपयोग गर्नु हो, जसले सदस्य राष्ट्रहरूको पारस्परिक समझदारी र विश्वास बढाउँछ । पुँजी प्रवाह, प्रतिभा प्रस्फुटन र प्रविधि डेटाबेसको नवीन ढाँचा सिर्जना हुन्छ ।
बीआरआईले ‘पूर्वाधार खाडल’ लाई सम्बोधन गर्छ । फलस्वरूप यसले एसिया प्रशान्त, अफ्रिका र मध्य तथा पूर्वी युरोपमा आर्थिक वृद्धिलाई तीव्रता दिने सम्भावना बोकेको छ । वल्र्ड पेन्सन काउन्सिलको एक प्रतिवेदनका अनुसार चीनबाहेक एसियालाई अर्को दशकमा ऋण उपकरणहरूका लागि प्रतिवर्ष ९०० अर्ब अमेरिकी डलरसम्म पूर्वाधार लगानी आवश्यक पर्दछ । जुन हालको पूर्वाधार खर्च दरभन्दा ५० प्रतिशत बढी हो । दीर्घकालीन पुँजीको खाडलको आवश्यकताले धेरै एसियाली र पूर्वी युरोपेली राष्ट्र प्रमुखहरूले ‘वास्तविक सम्पत्ति’ र पूर्वाधार सञ्चालित आर्थिक वृद्धिमा मात्र केन्द्रित यो नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थामा सामेल हुन खुसी साथ आफ्नो रुचि देखाएका छन् ।
बीआरआईको प्राथमिकता पूर्वाधार लगानी, शिक्षा, निर्माण सामग्री, रेलवे र राजमार्ग, अटोमोबाइल, घर जग्गा, पावर ग्रिड र फलाम तथा इस्पातमा केन्द्रित छ । बीआरआईलाई इतिहासको सबैभन्दा ठुलो पूर्वाधार र लगानी परियोजनाहरूमध्ये एकका रूपमा सूचीबद्ध गरिएको छ ।
यो परियोजनाले पहिले चीनलाई पश्चिममा जोड्ने पुरानो व्यापार मार्गहरू, उत्तरमा मार्को पोलो र इब्न बतुताको मार्गहरू र दक्षिणमा मिङ राजवंशका एडमिरल चङ खको समुद्री अभियान मार्गहरू फेरि ब्युँझाउने अभियान गर्छ । बीआरआईले अहिले ऐतिहासिक ‘सिल्क रोड’ व्यापार मार्गको सम्पूर्ण भौगोलिक क्षेत्रलाई जनाउँछ, जुन आदिम कालमा निरन्तर प्रयोग हुँदै आएको थियो ।
सन् २०१५ मा प्रकाशित दस्तावेजअनुसार संयुक्त रूपमा परियोजना निर्माण गर्ने दृष्टिकोण र कार्यहरूमा बीआरआईका लक्ष्यहरू पहिलोपटक आधिकारिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो, जहाँ व्यापार र लगानीका लागि ६ आर्थिक कोरिडोरहरू कार्यान्वयन गर्ने रूपरेखा प्रस्तुत थिए । बीआरआईले चिनियाँ फर्महरूका लागि नयाँ बजारहरू विकास गर्छ । विदेशमा अतिरिक्त औद्योगिक क्षमतालाई प्रवद्र्धन गर्छ । स्रोतहरूमा चीनको पहुँच बढाउँछ र साझेदार देशहरूसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
विकासशील देशहरूका लागि बीआरआई आकर्षक छ, किनभने यसले पश्चिमी देशहरूको तुलनामा उनीहरूको आर्थिक बेफाइदाहरू कम गर्नका लागि अवसरहरू प्रदान गर्छ । बीआरआईले उनीहरूलाई पूर्वाधार विकास, वित्तीय सहायता र चीनबाट प्राविधिक सहयोग गरेर विदेशी प्रत्यक्ष लगानीमा वृद्धि र बढ्दो व्यापार सम्बन्धले यी देशहरूमा रोजगारी र गरिबी निवारण पनि प्रवद्र्धन गर्छ ।
केही देशहरू, विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिकाले सम्भावित चिनियाँ सरकारको प्रभावका कारणले परियोजनालाई आलोचनात्मक रूपमा हेर्छन् भने अरूले एसिया, युरोप र अफ्रिकालाई एकअर्कासँग जोडेर र नजिक सारेर नयाँ विश्वव्यापी वृद्धि इन्जिनको सिर्जनालाई औँल्याउँछन् ।
विश्वका आधाभन्दा बढी कन्टेनरहरूका लागि मार्ग बनिसकेको समुद्री रेसम मार्गमा गहिरो पानीका बन्दरगाहहरू विस्तार भइरहेका छन् । त्यहाँ रसद केन्द्रहरू निर्माण भइरहेका छन् र भित्री क्षेत्रमा नयाँ ट्राफिक मार्गहरू सिर्जना भइरहेका छन् ।
समुद्री रेसम मार्गले चिनियाँ तटबाट दक्षिणमा यसको जडानहरू बढाएर हनोइ, क्वालालम्पुर, सिङ्गापुर र जाकर्तालाई जोड्छ । त्यसपछि पश्चिममा श्रीलङ्काको राजधानी सहर कोलम्बो र माल्दिभ्सको राजधानी मालेलाई जोड्छ । अनि पूर्वी अफ्रिका र केन्याको मोम्बासा सहरलाई जोड्छ । त्यहाँबाट उत्तरतिर जिबुतीमा सर्छ । लाल सागर र सोएज नहर हुँदै भूमध्यसागरमा पुग्छ, जसले हाइफा, इस्तानबुल र एथेन्स हुँदै माथिल्लो एड्रियाटिक क्षेत्रलाई उत्तरी इटालियन हब ट्रिएस्टेसँग जोड्छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुक्त बन्दरगाह र मध्य युरोप तथा उत्तरी सागरसँग यसले रेल सम्पर्क गराउँछ ।
फलस्वरूप पोल्यान्ड, बाल्टिक राज्यहरू, उत्तरी युरोप र मध्य युरोप पनि समुद्री रेसम मार्गसँग जोडिएका छन् । एड्रियाटिक बन्दरगाहहरू र पिरियसमार्फत पूर्वी अफ्रिका, भारत र चीनसँग जोडिएका छन् । समग्रमा एसिया र युरोपबिचको कन्टेनर ढुवानीका लागि जहाज सञ्जालहरू पुनर्गति हुनेछ । उत्तरपश्चिम युरोप हुँदै लामो पूर्वी एसियाली ट्राफिकको विपरीत सोएज नहर हुँदै ट्राइस्टे जङ्क्सनतर्फ दक्षिणी समुद्री मार्गले सामान ढुवानीको समयलाई कम्तिमा चार दिन छोटो बनाउँछ ।
चीनले बीआरआईलाई लचिलो रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । यसलाई कोभिड महामारीको समयमा ‘स्वास्थ्य सिल्क रोड’ थप्नेजस्ता परिवर्तनशील आवश्यकताहरू वा नीतिहरूमा अनुकूलन गरिएको थियो । हेल्थ सिल्क रोड चीनको बीआरआईअन्तर्गत एक पहल हो, जसको उद्देश्य जनस्वास्थ्य पूर्वाधार बढाउनु र स्वास्थ्य सेवामा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बढावा दिनु हो ।
विश्वव्यापी स्वास्थ्य शासनमा संलग्न हुने चीनको व्यापक रणनीतिको एक भागका रूपमा सुरु गरिएको हेल्थ सिल्क रोडले सहभागी देशहरूमा स्वास्थ्य सेवा सुविधाहरू सुधार गर्न, रोग रोकथाम बढाउन र स्वास्थ्य सेवा सहयोगलाई बलियो बनाउने उद्देश्य राखेको छ । यस पहलमा पाकिस्तान र लाओसमा अस्पतालहरूजस्ता स्वास्थ्य सेवा सुविधाहरूको निर्माण र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनजस्ता विश्वव्यापी संस्थाहरूसँग सहयोगी कार्यक्रमहरू समावेश छन् । यसले सहभागी राष्ट्रहरूमा स्वास्थ्य क्षेत्र सुधारमा योगदान पु¥याएको छ । साथै विकास लक्ष्यहरू र भूराजनीतिक रणनीतिबिचको जटिल अन्तरक्रियालाई प्रतिविम्बित गर्दै विश्वव्यापी स्वास्थ्य कूटनीतिमा चीनको भूमिकाको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।
केही पश्चिमा विश्लेषकहरूले बीआरआईलाई चिनियाँ आर्थिक र राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने तरिका भनेका छन् । केही भूराजनीतिक विश्लेषकहरूले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभलाई हाल्फोर्ड म्याकिन्डरको हार्टल्यान्ड सिद्धान्तको सन्दर्भमा प्रस्तुत गरेका छन् । बीआरआईले चिनियाँ नीति र कार्यहरूलाई मार्गदर्शन गर्छ । चीनका लागि रणनीतिक हितहरूलाई अगाडि बढाउँछ र ‘साझा भविष्यको विश्वव्यापी समुदाय निर्माण’ मा आधारित विश्व व्यवस्थाका लागि चिनियाँ दृष्टिकोणलाई पनि प्रतिविम्बित गर्छ ।
चीनको शाङहाईमा रहेको फुतान विश्वविद्यालयको हरित वित्त तथा विकास केन्द्रको सर्वेक्षणअनुसार सन् २०२५ को मे महिनासम्म बीआरआईमा १४६ देखि १५० देशहरू आबद्ध भएका छन् ।
बीआरआईमा आबद्ध रहेको सबैभन्दा ठुलो वित्तीय संस्था एसियाली पूर्वाधार लगानी बैङ्क (एआईआईबी) हो । सन् २०१३ को अक्टोबरमा पहिलोपटक प्रस्ताव गरिएको यो बैङ्कको मुख्य उद्देश्य नै पूर्वाधार परियोजनाहरूका लागि ऋण दिनु हो ।
सन् २०१५ सम्म चीनले एक ट्रिलियन युआन (अमेरिकी डलर १६० अर्ब भन्दा) बढी पूर्वाधार सम्बन्धित परियोजनाहरू योजना वा निर्माणमा लगानी गर्ने घोषणा गरेको थियो ।
एआईआईबीको प्राथमिक लक्ष्यहरू एसियाभरि विस्तार भइरहेको पूर्वाधार आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्न, क्षेत्रीय एकीकरण बढाउन, आर्थिक विकासलाई प्रवद्र्धन गर्नु र सामाजिक सेवाहरूमा सार्वजनिक पहुँच सुधार गर्नु हो । एआईआईबी स्पष्ट रूपमा बीआरआईसँग जोडिएको छ ।
त्यसैगरी, सन् २०१४ को डिसेम्बर २९ मा चीनले ४० अर्ब अमेरिकी डलर र १०० अर्ब चिनियाँ युआनको कुल पुँजीका साथ सिल्क रोड कोष स्थापना गरेको छ । सिल्क रोड कोषले बीआरआई पूर्वाधार, स्रोत विकास, ऊर्जा विकास, औद्योगिक सहयोग र वित्तीय सहयोगमा लगानी गर्ने उद्देश्य बोकेको छ । यसले पहिलोपटक पाकिस्तानमा कारोट जलविद्युत् परियोजनामा लगानी गरेको छ ।
सन् २०१७ मा चीनले दिगो वित्तपोषणका लागि जी–बीस समूह सञ्चालन दिशानिर्देशहरू र २०१९ मा गुणस्तरीय पूर्वाधार लगानीका लागि जी–बीस समूह सिद्धान्तहरूमा सामेल हुने निर्णय गरेको छ । विश्वव्यापी विकास केन्द्रले चीनको नयाँ ऋण दिगोपन ढाँचालाई विश्व बैङ्क र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको आफ्नै ऋण दिगोपन ढाँचासँग ‘लगभग समान’ भनेर वर्णन गरेको छ । धेरै गरिब देशहरूका लागि विकास वित्त र व्यावहारिक सहयोगका लागि चीन सबैभन्दा राम्रो उपलब्ध विकल्प हो ।
पश्चिमी लगानीकर्ताहरू र विश्व बैङ्क पाकिस्तान, कम्बोडिया, ताजिकिस्तान र मोन्टेनेग्रोजस्ता समस्याग्रस्त देशहरूमा लगानी गर्न अनिच्छुक छन्, जहाँ चीन बीआरआईमार्फत लगानी गर्न इच्छुक छ । सामान्यतया, संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपियन युनियनले विश्वव्यापी दक्षिण देशहरूलाई चीनले बीआरआईमार्फत प्रस्ताव गरेको लगानीको तुलनामा लगानी प्रस्ताव गरेका छैनन् । त्यसकारण, चीन संसारको सबैभन्दा ठुलो द्विपक्षीय ऋणदाता बनेको छ ।
बीआरआई चीनको विदेश नीति परियोजना हो, जसको उद्देश्य विश्वसँग चीनको कनेक्टिभिटीलाई बलियो बनाउनु हो । यसले नयाँ र पुराना परियोजनाहरूलाई संयोजन गर्छ । विस्तृत भौगोलिक दायरामा समेट्छ र कडा पूर्वाधार तथा नरम पूर्वाधारसँगै जनस्तरको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने प्रयासहरू समावेश गर्छ । सन् २०२३ को अक्टोबरसम्ममा बीआरआईले ४१ ट्रिलियन डलरको संयुक्त कुलगार्हस्थ उत्पादन र लगभग ५.१ अर्ब जनसङ्ख्या भएका १५१ देशहरूलाई समेटेको छ ।
–क्रमशः
